กรณีศึกษาเรื่องการขอรับชำระหนี้ บุริมสิทธิ จำนอง และการขอกันส่วน ในทางปฏิบัติ
หลักการและเหตุผล : เนื่องจากปัญหาในการปฏิบัติงานในส่วนของการยื่นคำร้องขอรับชำระหนี้บุริมสิทธิของเจ้าหนี้จำนอง ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งมาตรา 324(ใหม่) มีลักษณะคาบเกี่ยวกับกรณีที่เจ้าหนี้จำนองยื่นขอกันส่วนเงินที่ได้จากการขายทอดตลาด ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งมาตรา 322(ใหม่) ซึ่งในทางปฏิบัติและแนวคำพิพากษาของศาลฎีกายังไม่ชัดเจนว่าข้ออ้างตามคำร้องในลักษณะใดเป็นการที่ผู้ร้องยื่นคำร้องอย่างการขอรับชำระหนี้ในบุริมสิทธิจำนอง(เท่ากับการฟ้องบังคับจำนอง) และคำร้องในลักษณะใดจะเป็นการยื่นคำร้องแบบการขอกันส่วน ซึ่งความแตกต่างในการตั้งชื่อเรียกตามหน้าคำร้องหรือหัวของคำร้อง นั้นเป็นข้อพิจารณาอย่างหนึ่งในเรื่องของการเรียกเก็บค่าธรรมเนียมศาลและการกำหนดอักษรของคดีสาขา เพราะหากเป็นการยื่นคำร้องขอรับชำระหนี้บุริมสิทธิจำนองผู้ร้องต้องเสียค่าธรรมเนียมศาลร้อยละ 1.00 ตามตารางท้ายวิแพ่ง ยกเว้นการที่เจ้าหนี้จำนองขอรับชำระหนี้ตามคำพิพากษาที่ตนได้ฟ้องบังคับจำนองมาแล้วจะเสียค่าธรรมเนียมเท่ากับคดีไม่มีข้อพิพาทคืออัตรา 200 บาท ซึ่งปัญหาที่มักพบในทางปฏิบัติคือบางครั้งเจ้าหนี้จำนองต้องการลดภาระเรื่องค่าธรรมเนียมจึงตั้งชื่อตามคำร้องว่าเป็นการขอกันส่วนเงินแต่ถ้าหากเจ้าหน้าที่รับฟ้องหรือผู้พิพากษาเวรสั่งพิจารณาคำร้องแล้วเห็นว่า คำร้องของผู้ร้องเป็นการใช้สิทธิบังคับจำนองหรือเสมือนเป็นการใช้สิทธิตาม ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งมาตรา 324(ใหม่) ก็จะมีคำสั่งให้ผู้ร้องเสียค่าธรรมเนียมให้ถูกต้อง ดังนั้นเพื่อให้การปฏิบัติงานในส่วนนี้ของทนายที่จะเตรียมคดีในเรื่องนี้ได้เกิดความเข้าใจหลักกฎหมายรวมทั้งวิธีปฏิบัติที่เกี่ยวกับการยื่นคำร้องการขอรับชำระหนี้ บุริมสิทธิ จำนอง และการขอกันส่วนในหนี้จำนองได้ดียิ่งขึ้นจึงเห็นควรทำข้อสรุปเพื่อให้ผู้เกี่ยวข้องหรือผู้ปฏิบัติงานได้มีทักษะในการทำงานซึ่งจะสามารถตอบข้อซักถามของเจ้าหน้าที่หรือผู้พิพากษาในชั้นพิจารณาได้อย่างถูกต้อง
หลักกฎหมาย ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 287 ,288 ,289 (เดิม) กฎหมายแก้ไขใหม่ ป.วิ.พ มาตรา 322 , มาตรา 324
1.การขอรับชำระหนี้บุริมสิทธิจำนอง ตามมาตรา 289 เดิม มาตรา 324 ใหม่เป็นการขอให้เจ้าพนักงานบังคับคดีนำเงินที่ขายมาชำระหนี้เจ้าหนี้จำนองก่อนเจ้าหนี้รายอื่น การยื่นตามมาตรานี้มีหลักสำคัญคือ ** หนี้นั้นต้องถึงกำหนดชำระ ****ซึ่งการร้องขอตามมาตรานี้ถือเป็นการเสมือนหนึ่งว่าเป็นคำฟ้องบังคับจำนอง เป็นการที่ผู้ร้องขอเข้ามามีสิทธิตามที่กฎหมายบัญญัติรับรองไว้ ต้องเสียค่าขึ้นศาลร้อยละ 1.00 ตามตารางท้ายวิแพ่ง **** คำร้องจึงเปรียบเสมือนกับคำฟ้องจึงต้องบรรยายให้พอเข้าใจสภาพแห่งข้อหาและคำขอบังคับ ****** แต่แม้จะเสมือนเป็นการใช้สิทธิทางศาลอย่างเดียวกับการฟ้องบังคับจำนองก็ไม่จำต้องบอกกล่าวบังคับจำนองเพราะเป็นการใช้สิทธิตามที่กฎหมายบัญญัติรับรองไว้ (คำพิพากษาฎีกาที่ 181/2568)
สรุป การยื่นคำร้องขอรับชำระหนี้ ตามมาตรา 289 เก่า และ มาตรา 324 ใหม่นั้นเป็นการใช้สิทธิอย่างฟ้องบังคับจำนอง โดยเหตุที่ลูกหนี้จำนองผิดนัดหรือหนี้ถึงกำหนดชำระแล้วเจ้าหนี้จำนองซึ่งเป็นผู้ร้องสามารถยื่นคำร้องขอรับชำระหนี้จำนองได้ก่อนเจ้าหนี้รายอื่นโดยต้องยื่นก่อนมีการนำทรัพย์จำนองออกขายทอดตลาด โดยต้องเสียค่าธรรมเนียมตามท้ายตารางวิแพ่ง
ข้อยกเว้น กรณีเจ้าหนี้จำนองใช้สิทธิฟ้องบังคับจำนองจนศาลมีคำพิพากษาแล้วถือว่าเจ้าหนี้จำนองเป็นเจ้าหนี้ตามคำพิพากษา การยื่นคำร้องของผู้ร้องจึงเป็นการขอรับชำระหนี้ตามคำพิพากษาที่ศาลมีคำพิพากษาให้บังคับจำนองมาแล้ว โจทก์หรือผู้ร้องมีสิทธิที่จะบังคับจำนองตามคำพิพากษาของศาลแล้วจึงไม่ต้องเสียค่าขึ้นศาลเพราะถือว่าผู้ร้องเสียค่าธรรมเนียมมาในชั้นฟ้องบังคับจำนองแล้วแต่บางศาลอาจเรียกเก็บเป็นค่าคำร้องจำนวน 200 บาท
แต่ถ้าเป็นในกรณีที่ ผู้รับจำนองไม่ได้ใช้สิทธิยื่นคำร้องขอรับชำระหนี้ (หนี้จำนองถึงกำหนดชำระหรือหนี้จำนองที่มีการผิดนัดชำระหนี้แล้ว) ภายในกำหนดเวลาตามมาตรา 324 เนื่องจากปล่อยให้เลยกำหนดระยะเวลาตามมาตรา 324 (1) คือปล่อยให้ทรัพย์จำนองมีการขายทอดตลาดไปแล้ว เจ้าหนี้จำนองหรือผู้ร้องก็ไม่เสียสิทธิในฐานะเจ้าหนี้บุริมสิทธิตาม ป.พ.พ มาตรา 732 โดยสามารถไปใช้สิทธิยื่นคำร้องเพื่อใช้สิทธิของเจ้าหนี้จำนองที่เรียกกันในทางปฏิบัติว่าคำร้องขอกันส่วนเงินได้ตามป.วิ.แพ่ง มาตรา 322 หรือหากในกรณีที่หนี้จำนองยังไม่ถึงกำหนดชำระหนี้กล่าวคือลูกหนี้จำนองยังไม่ผิดนัด เจ้าหนี้จำนองยังไม่สามารถใช้สิทธิยื่นคำร้องขอรับชำระหนี้จำนองตามมาตรา 324 ได้แต่หากในข้อตกลงตามสัญญาจำนองมีข้อตกลงว่า หากมีการเปลี่ยนแปลงในกรรมสิทธิ์ทรัพย์ซึ่งจำนองหรือหากทรัพย์จำนองถูกบังคับคดีและมีการขายทอดตลาดซึ่งถือว่ากรณีดังกล่าวเป็นการผิดสัญญาทั้งนี้หากมีเหตุดังกล่าวเกิดขึ้นกับทรัพย์ที่จำนองเจ้าหนี้ก็สามารถใช้อ้างเป็นว่าเป็นเหตุจำเป็นที่เจ้าหนี้จำนองต้องใช้สิทธิทางศาลเพื่อขอบังคับเอากับทรัพย์จำนองที่ถูกเจ้าหนี้รายอื่นยึดไว้ โดยขอใช้สิทธิยื่นคำร้องตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 322 ซึ่งในทางปฏิบัติจะเรียกว่าเป็นการขอกันส่วนโดยส่วนใหญ่แล้วผู้ร้องมักจะขอให้นำเงินที่ได้จากการขายทอดตลาดมาชำระหนี้แก่ผู้ร้องก่อนเจ้าหนี้รายอื่น
ข้อที่ควรพิจารณาเพิ่มเติมในการยื่นคำร้องตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 322 หากศาลไต่สวนและพิจารณาถึงสิทธิของเจ้าหนี้จำนองว่ามีสิทธิได้รับชำระหนี้จำนองแล้วหรือไม่ดังที่กล่าวข้างต้นคือ 1.หนี้จำนองผิดนัดแล้วหรือไม่ 2.ทรัพย์จำนองถูกบังคับคดีโดยเจ้าหนี้รายอื่นนั้นถือเป็นการผิดสัญญาหรือข้อตกลงที่ทำไว้กับเจ้าหนี้จำนองจนเป็นเหตุให้ทรัพย์จำนองมีปัญหาในเรื่องกรรมสิทธิ์หรือไม่ เพราะเป็น การกระทบถึงสิทธิของเจ้าหนี้จำนองเจ้าหนี้จำนองจึงชอบที่จะขอบังคับเอากับทรัพย์จำนองดังกล่าวได้ จึงเป็นข้อพิจารณาอย่างหนึ่งที่ผู้ปฏิบัติต้องไปตรวจสอบข้อเท็จจริงและเอกสารก่อนที่จะมีการเสนอคำร้องต่อศาล และยังมีข้อพิจารณาสังเกตุเพิ่มเติมอีกว่าหากเป็นกรณีที่หนี้จำนองยังไม่ถึงหนดหรือลูกหนี้จำนองยังไม่ผิดนัด และศาลมีคำสั่งให้กันส่วนของผู้รับจำนองไว้เท่านั้น เมื่อผู้ร้องนำคำสั่งศาลดังกล่าวไปขอรับเงินที่ได้จาการขายทอดตลาด แต่หากเจ้าพนักงานบังคับคดีโต้แย้งว่า ศาลสั่งแต่เพียงให้กันส่วนเงินของเจ้าหนี้จำนองไว้ มิได้กล่าวถึงให้เจ้าหนี้จำนองมีสิทธิได้รับชำระหนี้ด้วยเพราะคำสั่งศาลสั่งให้กันส่วนเจ้าหนี้จำนองเพียงประการเดียวไม่ได้กล่าวถึงสิทธิในการได้รับชำระหนี้ของผู้ร้องหรือเจ้าหนี้จำนอง หากผู้ร้องหรือเจ้าหนี้จำนองจะขอรับชำระหนี้ต้องไปดำเนินการแถลงหรือร้องให้ศาลทราบว่าหนี้ที่ขอกันส่วนไว้นั้นผิดนัดแล้ว และให้ศาลมีคำสั่งให้รับชำระหนี้บุริมสิทธิจำนองที่ขอกันไว้ได้จึงจะให้ผู้ร้องรับเงินที่ได้จากการขายทอดตลาดได้จึงตั้งข้อสังเกตุในกรณีนี้ไว้เผื่อกรณีเกิดปัญหาในทางปฏิบัติ
การออกเลขรับคดีสาขาของศาลในชั้นยื่นคำร้อง การยื่นคำร้องขอกันส่วนตามมาตรา 322 เลขรับคดีสาขาจะเป็น ก หมายถึง “กันส่วน “
ดังนั้นจึงสรุปได้ว่าในกรณีที่ ผู้รับจำนองไม่ยื่นคำร้องขอรับชำระหนี้ ก่อนมีการขายทอดตลาด ตามาตรา 289 เดิม มาตรา 324 ใหม่ การยึดทรัพย์จำนองไม่กระทบบุริมสิทธิจำนอง ผู้จำนองหรือผู้ร้องต้องไปยื่นขอกันส่วนตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งมาตรา 322 ใหม่ซึ่งแม้การที่ผู้รับจำนองจะไม่ได้ยื่นคำร้องขอรับชำระหนี้ก่อนมีการนำทรัพย์จำนองออกขายทอดตลาด การบังคับคดีของโจทก์ดังกล่าวก็ไม่กระทบสิทธิของผู้รับจำนอง ผู้รับจำนองอาจร้องขอให้บังคับเหนือทรัพย์สินนั้นได้ตาม ป.วิ.พ.มาตรา 287(เดิม) 322 (ใหม่) ซึ่งถ้าได้มีการขายทอดตลาดทรัพย์สินนั้นไปโดยปลอดจำนอง ผู้รับจำนองก็มีสิทธิรับชำระหนี้จำนองก่อนเจ้าหนี้อื่น ดูคำพิพากษาฎีกาที่ 2698/46 ซึ่งวินิจฉัยว่า ตาม ป.วิ.พ. มาตรา 289 วรรคหนึ่ง ให้สิทธิแก่ผู้รับจำนองที่จะเลือกว่าให้นำทรัพย์สินจำนองออกขายทอดตลาดโดยปลอดจำนอง แล้วนำเงินมาชำระหนี้ก่อนเจ้าหนี้รายอื่นก็ได้ แต่หากผู้รับจำนองไม่ประสงค์จะใช้สิทธิบังคับจำนองก็อาจให้ขายทรัพย์สินนั้นโดยติดจำนองก็ได้ เพราะการบังคับคดีแก่ทรัพย์สินไม่กระทบกระทั่งถึงสิทธิจำนอง ซึ่งผู้รับจำนองอาจขอให้บังคับเหนือทรัพย์นั้นตามมาตรา 287 และในกรณีจำนองอสังหาริมทรัพย์ตามมาตรา 289 วรรคสอง บัญญัติให้ผู้รับจำนองยื่นคำร้องขอก่อนเอาทรัพย์สินนั้นขายทอดตลาด ก็เพื่อให้เจ้าพนักงานบังคับคดีจะได้ดำเนินการไปโดยถูกต้องตามเจตนาของผู้รับจำนอง ฉะนั้นการที่ผู้ร้องซึ่งเป็นผู้รับจำนองไม่ได้ยื่นคำร้องขอต่อศาลก่อนเอาทรัพย์สินจำนองออกขายทอดตลาด จึงหาเป็นเหตุให้ผู้ร้องหมดสิทธิในฐานะผู้รับจำนองไม่ เพราะเมื่อเอาทรัพย์สินของผู้จำนองออกขายทอดตลาดโดยปลอดจำนองแล้วก็ต้องชำระหนี้ให้แก่ผู้ร้องในฐานะผู้รับจำนองก่อน ตาม ป.พ.พ.มาตรา 732 (ฎ.1551/43, 3655/38 วินิจฉัยทำนองเดียวกัน) ซึ่งในทางปฏิบัติ ส่วนใหญ่แล้วธนาคารซึ่งเป็นเจ้าหนี้จำนองมักไม่ยื่นคำร้องขอรับชำระหนี้ก่อนมีการนำทรัพย์จำนองออกขายทอดตลาด ซึ่งเมื่อเจ้าพนักงานบังคับคดี ขายทรัพย์ไปแล้ว ธนาคารเจ้าหนี้จึงต้องไปดำเนินการใช้สิทธิยื่นคำร้องตามมาตรา 322 ที่แก้ไขใหม่ ซึ่งบัญญัติว่าการ การบังคับคดี ไม่กระทบสิทธิ ผู้ร้องในฐานะเจ้าหนี้จำนอง ซึ่งในการที่เจ้าหนี้จำนองใช้สิทธิตามมาตรานี้ แยกได้เป็น 3 กรณี
1.หนี้จำนองยังไม่ถึงกำหนดชำระทรัพย์จำนองขายได้แล้วยื่นไม่ทันตามมาตรา 324 เจ้าหนี้จำนองยื่นขอกันส่วนตามมาตรานี้เลขรับคดี สาขา เป็น ก.
2.กรณีหนี้จำนองถึงกำหนดชำระแล้วไม่ยื่นคำร้องขอรับชำระหนี้ ในกำหนดเวลาตามมาตรา 324 การยึดทรัพย์จำนองของบุคคลภายนอกไม่กระทบสิทธิของเจ้าหนี้จำนอง การยื่นคำร้องของเจ้าหนี้จำนองจึงเป็นการใช้สิทธิตามมาตรา 322 เป็นคดีขอกันส่วน โดยอ้างว่าทรัพย์จำนองถูกขายทอดตลาดไปแล้วโดยวิธีปลอดจำนอง เจ้าพนักงานบังคับคดีจึงต้องชำระหนี้ให้ผู้ร้องก่อนเจ้าหนี้รายอื่นตาม ป.พ.พ 732 ( อ้างตามฎีกา 3655/2538 , 1551/2543,2698/2564) เลขคดีสาขาเป็น ก. เช่นกัน
3.เจ้าหนี้จำนองใช้สิทธิฟ้องบังคับจำนองจนศาลมีคำพิพากษาให้บังคับจำนองแล้ว ต่อมาทรัพย์จำนองถูกบุคคลภายนอกยึด และเจ้าพนักงานบังคับคดีขายทรัพย์จำนองได้แล้ว เจ้าหนี้จำนองมายื่นคำร้องขอรับชำระหนี้ตามคำพิพากษาที่ตนเองฟ้องไว้ เลขคดีสาขาส่วนใหญ่จะเป็น ก. แต่หากกรณีที่ทรัพย์จำนองยังไม่มีการขายเลขคดีสาขาจะเป็น ขช.หรือ ขชร. เมื่อในทางปฏิบัติการยื่นคำร้องของเจ้าหนี้จำนอง ไม่ว่าจะเป็นกรณีที่หนี้จำนองจะถึงกำหนดชำระแล้วหรือหนี้จำนองยังไม่ถึงกำหนดชำระ แต่ถ้าหากเนื้อหาถ้อยคำในคำร้องมีข้อความไปในทำนองว่าเป็นการขอรับชำระหนี้บุริมสิทธิจำนองหรือขอกันส่วนเงินโดยขอให้เจ้าพนักงานบังคับคดีจ่ายเงินที่ได้จากการขายทอดตลาด อันเนื่องจากการที่จำเลยผิดนัดชำระหนี้ ในกรณีดังกล่าวหากในชั้นตรวจรับคำร้อง ผู้ร้องแสดง รายการบัญชีหรือการ์ดภาระหนี้ซึ่งมีดอกเบี้ยคงค้าง ซึ่งแสดงถึงเหตุผิดนัดอยู่ตามรายการดังกล่าว ผู้พิพากษาที่ตรวจรับคำร้องจึงทราบได้ว่าลูกหนี้ที่เจ้าหนี้หรือผู้ร้องมายื่นคำร้องในชั้นขอกันส่วนนั้นส่วนใหญ่จะผิดนัดแล้วแทบทั้งหมด แต่ผู้ร้องซึ่งเป็นเจ้าหนี้จำนองมักจะอ้างตามคำร้องว่าเป็นการขอกันส่วน ตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 287 เดิมหรือ มาตรา 322 แก้ไขใหม่ ซึ่งการใช้สิทธิของบุคคลภายนอกที่ขอกันส่วนตามมาตราดังกล่าวข้างต้น มิได้มีเฉพาะเจ้าหนี้จำนองเท่านั้น อาจจะเป็น เจ้าของกรรมสิทธิ์รวม , คู่สมรส , เจ้าหนี้บุริมสิทธิชนิดอื่น ,เจ้าหนี้ตามกฎหมายพิเศษ เช่น พ.ร.บ นิติบุคคลหมู่บ้านจัดสรร หรือ อาคารชุด ซึ่ง มีสิทธิได้รับชำระค่าส่วนกลางที่ค้างชำระก่อนเจ้าหนี้รายอื่น ซึ่งในทางปฏิบัติแล้วเจ้าหนี้จำนองเจ้าหนี้จำนองส่วนใหญ่ หรือเจ้าหนี้จำนองที่เป็นธนาคารจะมีความเห็นและให้ยื่นคำร้องโดยให้ปฏิบัติตามแนว คำพิพากษาฎีกาดังกล่าวที่ว่า การยื่นคำร้องเป็นการใช้สิทธิตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 322 โดยอ้างว่าเป็นคดีที่มีคำขอปลดเปลื้องอันไม่อาจคำนวณเป็นราคาเงินได้ โดยไม่ได้พิจารณาข้อเท็จจริงในประเด็นว่า สิทธิในการได้รับชำระหนี้นั้นเกิดขึ้นแล้วหรือไม่และหนี้จำนองผิดนัดแล้วหรือไม่ โดยใช้เหตุดังกล่าวอ้างว่าเป็นคดีไม่มีทุนทรัพย์และเพื่อที่จะเสียค่าขึ้นศาลเพียง 200 บาท แต่ความจริงแล้วเนื้อหาตามคำร้องเป็นการประสงค์ขอรับชำระหนี้จำนองซึ่งเท่ากับการใช้สิทธิฟ้องบังคับจำนองอย่างหนึ่งปัญหาเท่าที่พบในทางปฏิบัติที่ผ่านมาคือ ทนายส่วนใหญ่จะดำเนินการยื่นคำร้องโดยใช้สิทธิเป็นการขอกันส่วนเงินตามมาตรา 322 ไปก่อนโดยแจ้งเจ้าหน้าที่ว่าเป็นการยื่นคำร้องขอกันส่วน โดยให้เจ้าหน้าที่รับฟ้องคิดเงินค่าขึ้นศาลเท่ากับคดีไม่มีทุนทรัพย์ 200 บาท แต่หากศาลตรวจคำร้องแล้วพบว่าคำร้องของผู้ร้องมีลักษณะยื่นคำร้องเพื่อขอรับชำระหนี้บุริมสิทธิจำนองเนื่องจากหนี้ของผู้ร้องถึงกำหนดชำระแล้ว เพราะการยื่นคำร้องตามมาตรา 322 อย่างที่เรียกกันว่าขอกันส่วนนั้นจะต้องอยู่ภายใต้บังคับมาตรา 324 คือเจ้าหนี้จำนองมีสิทธิได้รับชำระหนี้ก่อนจึงเป็นคดีมีทุนทรัพย์ เพราะว่าผู้ร้องใช้สิทธิขอรับชำระหนี้จำนองหรือขอให้บังคับทรัพย์จำนองแล้วจึงต้องเสียค่าขึ้นศาลร้อยละ 1.00 แม้ผู้ร้องจะอ้างว่าเป็นคำร้องขอกันส่วนตามมาตรา 322 แต่สิทธิที่ผู้ร้องใช้เป็นการใช้สิทธิตามมาตรา 324 ซึ่งส่วนใหญ่แล้วผู้พิพากษาเวรสั่งหรือเจ้าของสำนวนที่ตรวจพบภายหลังมักจะมีคำสั่งให้ผู้ร้องวางเงินค่าธรรมเนียมให้ถูกต้องภายใน 7 วัน หรือก่อนที่ศาลจะมีคำสั่ง
ข้อสังเกต มาตรา 322 บัญญัติว่าภายใต้บังคับ มาตรา 323 และมาตรา 324 ผู้จัดทำมีความเห็นว่า ว่าหากเจ้าหนี้จำนองนำหนี้ที่ถึงกำหนดชำระที่ตนมีสิทธิที่จะได้รับชำระหนี้จำนองแล้วแต่ตนเองไม่ไปดำเนินการยื่นคำร้องก่อนเอาทรัพย์ออกขายทอดตลาด โดยมาใช้สิทธิยื่นคำร้องโดยขอกันส่วนเงินตามมาตรา 322 ก็ต้องดูเจตนาของผู้ร้องว่าผู้ร้องมาใช้สิทธิขอกันส่วนเงินในหนี้ที่ถึงกำหนดชำระและมีสิทธิได้รับชำระหนี้ตามมาตรา 324 แล้วหรือไม่ซึ่งหากศาลเห็นว่าคำร้องของผู้ร้องเป็นการใช้สิทธิตามมาตราดังกล่าวแม้ผู้ร้องจะอ้างหรือกำหนดตามหน้าคำร้องว่าเป็นการร้องขอกันส่วนตามมาตรา 322 แต่เมื่อศาลเห็นว่าคำร้องของผู้ร้องเป็นการที่ผู้ร้องใช้สิทธิบังคับชำระหนี้อย่างเจ้าหนี้ จำนอง จึงต้องเสียค่าขึ้นศาลร้อยละ 1.00 คำพิพากษาฎีกาที่สนับสนุนแนวคิดของเจ้าหนี้จำนองที่ชำระค่าขึ้นศาล 200 บาท
คำพิพากษาฎีกาที่ 3655/2538 ป.วิ.พ. มาตรา 289 วรรคหนึ่ง ให้สิทธิแก่ผู้รับจำนองที่จะเลือกว่าให้นำทรัพย์สินจำนองออกขายโดยปลอดจำนองแล้วนำเงินที่ได้จากการขายมาชำระหนี้ตนก่อนเจ้าหนี้อื่นก็ได้ แต่อย่างไรก็ตามหากผู้รับจำนองไม่ประสงค์จะใช้สิทธิบังคับจำนองก็อาจให้ขายทรัพย์นั้นโดยติดจำนองก็ได้ เพราะการบังคับคดีแก่ทรัพย์สินไม่กระทบกระทั่งถึงสิทธิจำนอง ซึ่งผู้รับจำนองอาจร้องขอให้บังคับเหนือทรัพย์สินนั้นได้ ตาม ป.วิ.พ. มาตรา 287 และในกรณีจำนองอสังหาริมทรัพย์ วรรคสองของมาตรา 289 ได้บัญญัติให้ผู้รับจำนองยื่นคำร้องเสียก่อนเอาทรัพย์สินนั้นออกขายทอดตลาด ทั้งนี้เพื่อเจ้าพนักงานบังคับคดีจะได้ดำเนินการไปได้โดยถูกต้องตามเจตนาของผู้รับจำนอง การที่ผู้ร้องซึ่งเป็นผู้รับจำนองไม่ได้ยื่นคำร้องขอต่อศาลก่อนเอาทรัพย์สินจำนองออกขายทอดตลาด จึงหาเป็นเหตุให้ผู้ร้องหมดสิทธิในฐานะผู้รับจำนองไปไม่ เมื่อเอาทรัพย์สินจำนองออกขายทอดตลาดโดยปลอดจำนองแล้วก็จำต้องชำระหนี้จำนองให้แก่ผู้ร้องในฐานะผู้รับจำนองก่อน ตาม ป.พ.พ. มาตรา 732
คำพิพากษาฎีกา ที่ 1551/2543 ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "คดีมีปัญหาข้อกฎหมายต้องวินิจฉัยตามฎีกาของผู้ร้องว่าผู้ร้องในฐานะผู้รับจำนองทรัพย์พิพาทมีสิทธิยื่นคำร้องขอรับชำระหนี้จากเงินที่ได้จากการขายทอดตลาดทรัพย์พิพาทก่อนเจ้าหนี้รายอื่นรวมทั้งโจทก์ด้วยหรือไม่เห็นว่า ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 287 บัญญัติว่า "ภายใต้บังคับแห่งบทบัญญัติมาตรา 288 และ 289 บทบัญญัติแห่งประมวลกฎหมายนี้ว่าด้วยการบังคับคดีแก่ทรัพย์สินของลูกหนี้ตามคำพิพากษานั้น ย่อมไม่กระทบกระทั่งถึงบุริมสิทธิหรือสิทธิอื่น ๆ ซึ่งบุคคลภายนอกอาจร้องขอให้บังคับเหนือทรัพย์สินนั้นได้ตามกฎหมาย" และประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 732 บัญญัติว่า "ทรัพย์สินซึ่งจำนองขายทอดตลาดได้เงินเป็นจำนวนสุทธิเท่าใดท่านให้จัดใช้แก่ผู้รับจำนองเรียงตามลำดับ" เช่นนี้ ผู้ร้องซึ่งเป็นผู้รับจำนองทรัพย์พิพาทมีบุริมสิทธิที่จะบังคับเหนือทรัพย์พิพาทเพื่อให้ได้รับชำระหนี้จากทรัพย์พิพาทก่อนเจ้าหนี้รายอื่นรวมทั้งโจทก์ด้วยตามที่บทกฎหมายดังกล่าวบัญญัติไว้ แม้ว่าประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 289 วรรคสอง จะบัญญัติว่า "ในกรณีจำนองอสังหาริมทรัพย์หรือบุริมสิทธิเหนืออสังหาริมทรัพย์อันได้ไปจดทะเบียนไว้นั้น ให้ยื่นคำร้องขอก่อนเอาทรัพย์สินนั้นออกขายทอดตลาด" ก็เป็นเพียงบทบัญญัติที่ให้อำนาจผู้รับจำนองที่จะยื่นคำร้องต่อศาลก่อนเอาทรัพย์สินนั้นออกขายทอดตลาด ทั้งนี้เพื่อเจ้าพนักงานบังคับคดีจะได้ดำเนินการให้เป็นไปโดยถูกต้องตามเจตนาของผู้รับจำนองเท่านั้น แต่ถ้าผู้ร้องซึ่งเป็นผู้รับจำนองไม่ได้ยื่นคำร้องขอต่อศาลก่อนเอาทรัพย์พิพาทออกขายทอดตลาดก็หาเป็นเหตุให้ผู้ร้องหมดสิทธิในฐานะผู้รับจำนองไปไม่เพราะการบังคับคดีแก่ทรัพย์สินของลูกหนี้ตามคำพิพากษานั้น ย่อมไม่กระทบกระเทือนถึงบุริมสิทธิของผู้รับจำนองซึ่งอาจร้องขอให้บังคับเหนือทรัพย์พิพาทได้ตามบทบัญญัติแห่งประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 287 และประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 732 ดังกล่าวมาแล้ว ฉะนั้น เมื่อเอาทรัพย์พิพาทขายทอดตลาดโดยปลอดจำนองตามหนังสือแจ้งความประสงค์ของผู้ร้องแล้ว และผู้ร้องเป็นผู้ประมูลซื้อจากขายทอดตลาดได้ ผู้ร้องในฐานะผู้รับจำนองทรัพย์พิพาทจึงมีสิทธิได้รับชำระหนี้ก่อนเจ้าหนี้รายอื่นรวมทั้งโจทก์ด้วย การที่ศาลชั้นต้นสั่งยกคำร้องของผู้ร้องโดยยังไม่ได้ไต่สวนว่าผู้ร้องมีสิทธิขอรับชำระหนี้เพียงใด จึงไม่ชอบศาลชั้นต้นชอบที่จะไต่สวนคำร้องของผู้ร้องต่อไปแล้วมีคำสั่งตามรูปคดี ที่ศาลชั้นต้นสั่งยกคำร้องนั้น ศาลฎีกาไม่เห็นพ้องด้วย ฎีกาของผู้ร้องฟังขึ้น"พิพากษายกคำสั่งของศาลชั้นต้น ให้ศาลชั้นต้นดำเนินกระบวนพิจารณาต่อไป
หมายเหตุ ข้อสังเกตจากคำพิพากษาฎีกานี้ ศาลฎีกากล่าวไว้ในตอนท้ายว่า “ การที่ศาลชั้นต้นสั่งยกคำร้องของผู้ร้องโดยยังไม่ได้ไต่สวนว่าผู้ร้องมีสิทธิได้รับชำระหนี้เพียงใด จึงไม่ชอบศาลชั้นต้นชอบที่จะไต่สวนคำร้องของผู้ร้องต่อไปแล้วมีคำสั่งตามรูปคดี “ ผู้จัดทำมีความเห็นว่า แม้ฝ่ายที่มีความเห็นว่า การใช้สิทธิขอกันเป็นคดีปลดเปลื้องทุกข์อันไม่อาจคำนวณเป็นราคาเงินได้และเสียค่าขึ้นศาลในอัตรา 200 บาท โดยอ้างลำดับบุริมสิทธิตาม ป.พ.พ มาตรา 732 แต่คำพิพากษาฎีกานี้ก็ยังพูดถึงเรื่องที่ศาลชั้นต้นต้องไต่สวนก่อนว่า ผู้ร้องมีสิทธิได้รับชำระหนี้เพียงใด เท่ากับการย้อนสำนวนให้ศาลชั้นต้น ไต่สวนเรื่องสิทธิในการชำระหนี้จำนองของผู้ร้องแล้ว จึงเป็นเรื่องที่ศาลชั้นต้นต้องพิจารณาสั่งในเนื้อหาของจำนวนหนี้จำนองที่ผู้ร้องจะได้ชำระ จึงน่าจะเป็นคดีที่มีทุนทรัพย์แล้ว ดังนั้น การพิจารณาว่า เจ้าหนี้จำนองยื่นคำร้อง ตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 322 จะใช้คำว่าขอกันส่วนแต่ข้อเท็จจริงกับเป็นการขอรับชำระหนี้ ดังนั้นจึงน่าจะดูที่เจตนาของผู้ร้อง
ซึ่งคำพิพากษาฎีกาที่อ้างมาข้างต้นผู้จัดทำไม่สามารถทราบข้อเท็จจริงได้ว่า ในชั้นขอกันส่วน/ขอรับชำระหนี้นั้นผู้ร้องเสียค่าธรรมเนียมศาลมาในคดีแบบมีทุนทรัพย์หรือไม่มีทุนทรัพย์ คำพิพากษาฎีกาดังกล่าวเพียงให้เห็นสิทธิของเจ้าหนี้จำนองว่าหาก ใช้สิทธิเกินกำหนดเวลาตามมาตรา 324 สิทธิของเจ้าหนี้จำนองยังไม่เสียไปตามมาตรา 322 แต่ผู้ร้องจะใช้คำสั่งตามคำพิพากษาดังกล่าวไปรับเงินได้หรือไม่เป็นเรื่องที่ผู้จัดทำตั้งข้อสังเกตไว้ให้แก่ผู้ปฏิบัติงาน ซึ่งจะต้องไปค้นคว้าศึกษาและวิเคราะห์เพิ่มเติม
คำพิพากษาฎีกาเปรียบเทียบเพิ่มเติมสำหรับกรณีศึกษานี้
คำพิพากษาฎีกาที่ 378/2559 ตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 287 บัญญัติให้มาตราดังกล่าวอยู่ภายใต้แห่งบทบัญญัติมาตรา 288 และมาตรา 289 มีความหมายว่า หากบุริมสิทธิหรือสิทธิอื่นๆ นั้นเป็นสิทธิประเภทที่อาจร้องขอให้ปล่อยทรัพย์ ตามมาตรา 288 หรือบังคับให้ชำระหนี้ ตามมาตรา 289 ผู้ร้องก็มีสิทธิที่จะดำเนินการตามบทบัญญัติดังกล่าวได้ แต่แม้มิได้ใช้สิทธิหรือบังคับตามสิทธิของตนตาม บทบัญญัติดังกล่าวการบังคับคดีแก่ทรัพย์สินของลูกหนี้ก็ย่อมไม่กระทบกระทั่งถึงบุริมสิทธิหรือสิทธิอื่นๆ ดังกล่าวอยู่นั่นเอง ดังนั้นเมื่อพิเคราะห์คำร้องของผู้ร้อง แล้ว ผู้ร้องอ้างมาในคำร้องว่า ผู้ร้องเป็นเจ้าหนี้ผู้รับจำนองห้องชุดพิพาทที่โจทก์นำยึด หนี้ตามสัญญาจำนองยังไม่ถึงกำหนดชำระ ผู้ร้องจึงมิอาจใช้สิทธิฟ้องร้องบังคับคดีเอากับทรัพย์จำนองได้ขอให้กันเงินจากการขายขอดตลาดโดยการปลอดจำนองไว้แก่ผู้ร้องด้วย จะเห็นได้ว่าเนื้อหาตามคำร้องดังกล่าวเป็นกรณี ที่ผู้ร้องในฐานะเจ้าหนี้จำนองใช้สิทธิตาม ป.วิแพ่ง มาตรา 287 ( ป.วิ.แพ่ง มาตรา 322 ใหม่) หาใช่เป็นการร้องขอรับชำระหนี้จำนองโดย อาศัยอำนาจแห่งการจำนองที่อาจบังคับได้ก่อนเจ้าหนี้รายอื่น ตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 289 แม้ขณะที่ผู้ร้องยื่นคำร้องหนี้จำนองที่จำเลยต้องรับผิดชำระแก่ผู้ร้อง ยังไม่ถึงกำหนดชำระอันจะขอรับชำระตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 289 วรรคหนึ่ง ไม่ได้ก็ตามแต่การบังคับคดีแก่ทรัพย์สิน ของจำเลยย่อมไม่กระทบกระทั่ง ถึงบุริมสิทธิอื่น ฯของผู้ร้องซึ่งเป็นบุคคลภายนอกผู้รับจำนอง ตาม ป.วิแพ่ง มาตรา 287 ( ป.วิ.แพ่ง มาตรา 322 ใหม่) เมื่อผู้ร้องเป็นผู้รับจำนองห้องพิพาทที่โจทก์นำยึดได้ใช้สิทธิตาม ป.วิแพ่ง มาตรา 287 ( ป.วิ.แพ่ง มาตรา 322 ใหม่) และขอให้ขายทอดตลาดโดยปลอดจำนอง ผู้ร้องจึงจึงมีสิทธิ ขอกันเงินจากการขายทอดตลาดตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 287 ได้
ผู้ร้องยื่นคำร้องขอกันส่วน ตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 287 จึงเป็นคดีที่มีคำขอปลดเปลื้องทุกข์อันไม่อาจคำนวณเป็นราคาเงินได้เสียค่าขึ้นศาล 200 บาท ตามตาราง 1 ท้าย ป.วิ.แพ่ง ข้อ 2 (ก)
ข้อสังเกต คำพิพากษาฎีกาที่อ้างมาข้างต้นเป็นกรณีที่ศาลมีคำสั่งให้กันส่วนเงินสำหรับหนี้ที่ยังไม่ถึงกำหนดชำระหนี้จึงเป็นคดีไม่มีทุนทรัพย์จึงเสียค่าขึ้นศาล 200 บาท ศาลไม่ได้พิพาษาหรือมีคำสั่งให้เจ้าหนี้จำนองมีสิทธิได้รับชำระหนี้ก่อนเจ้าหนี้รายอื่นหรือนำเงินที่ได้จากการขายทอดตลาดมาชำระให้แก่ผู้ร้องก่อน ตาม ป.พ.พ มาตรา 732 ( ฎีกาที่ 1551/2534,3655/2538)
สรุป ส่วนใหญ่แล้วเจ้าหนี้จำนองโดยเฉพาะสถาบันการเงินต้องการให้ยื่นคำร้องในลักษณะเป็นการขอกันส่วนโดยต้องการเสียค่าธรรมเนียมศาล 200 บาทโดยพยายามใช้คำพิพากษาฎีกาที่ 378/2559 เทียบเคียงโดยที่มิได้พิจารณาถึงสิทธิในการได้รับชำระหนี้หรือเหตุผิดนัดเป็นหลัก ดังนั้นทนายที่ไปดำเนินการในเรื่องดังกล่าวควรศึกษาบทบัญญัติของกฎหมายและคำพิพากษาศาลฎีกาที่เกี่ยวข้องด้วยความระมัดระวัง เพื่อที่จะสามารถตอบข้อซักถามของเจ้าหน้าที่รับฟ้องหรือศาลได้อย่างถูกต้อง
ข้อพิจารณาการปฏิบัติปกติทั่วไปในการยื่นคำร้อง
-ผู้รับจำนอง มีสิทธิเลือกว่าจะให้นำทรัพย์สินที่จำนองออกขายทอดตลาดโดยการปลอดจำนองแล้วนำเงินจากการขายทอดตลาดมาชำระหนี้ตนก่อนเจ้าหนี้รายอื่น (กรณีนี้เป็นการขอตาม 289 เดิม และ 324 ใหม่) หรือให้ขายโดยการที่จำนองติดไปแล้วผู้รับจำนองไปขอกันส่วนตามมาตรา 287 เดิม และมาตรา 322 ใหม่
-หนี้จำนองที่จะขอรับชำระหนี้ต้องถึงกำหนดชำระหรือผิดนัดแล้ว ผู้รับจำนองจึงจะยื่นคำร้องตามตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 289 เดิม หรือ ป.วิ.แพ่ง มาตรา 324 ใหม่ได้หมายความว่า หาก หนี้จำนองยังไม่ถึงกำหนดชำระหรือยังไม่ผิดนัด ผู้ร้องจะยื่นคำร้องตามมาตรานี้ไม่ได้ (กล่าวคือต้องใช้สิทธิขอกันเงินที่ได้จากการขายหรือจำหน่ายในฐานะเจ้าหนี้บุริมสิทธิ ตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 287 เติม และตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 322 ใหม่)
คำพิพากษาฎีกาที่ 7966/2547 หนี้ตามคำพิพากษาซึ่งผู้ร้องในฐานะโจทก์ฟ้องให้จำเลยรับผิดคดีซึ่งมีการจำนองเป็นประกัน แต่ผู้ร้องได้เลือกใช้สิทธิฟ้องจำเลยให้รับผิดในหนี้ที่มีประกันอย่างเจ้าหนี้สามัญ มิได้ใช้สิทธิบังคับจำนองเอาแก่ที่ดินอันเป็นหลักประกันที่จำเลยจำนองไว้กับผู้ร้อง แม้ศาลชั้นต้นพิพากษาให้จำเลยชำระเงินชำระเงินแก่ผู้ร้อง ผู้ร้องจึงอยู่ในฐานะเจ้าหนี้สามัญตามคำพิพากษาเท่านั้น การที่ผู้ร้องยื่นคำขอชำระหนี้จากที่ดินของจำเลยที่เจ้าพนักงานบังคับคดีได้ยึดไว้โดยอาศัยอำนาจแห่งการจำนองตามวิธีการที่บัญญัติไว้ใน ป.วิ.พ. มาตรา 289 จึงเป็นเรื่องที่ผู้ร้องประสงค์จะให้ตนได้รับชำระหนี้จากที่ดินจำนองของจำเลย อันเป็นหลักประกันนอกเหนือจากการใช้สิทธิบังคับคดีตามคำพิพากษาอย่างเจ้าหนี้สามัญ คำร้องที่ผู้ร้องขอรับชำระหนี้จำนอง จึงมีผลเป็นคำฟ้องขอให้บังคับจำนอง ซึ่งผู้ร้องจะต้องเสียค่าขึ้นศาลตามตาราง 1 ท้าย ป.วิ.พ. ข้อ (1) (ค) ที่บัญญัติให้เรียกค่าขึ้นศาลโดยอัตราเรื่องละหนึ่งบาทต่อทุกหนึ่งร้อยบาทตามจำนวนที่เรียกร้อง แต่ไม่เกินหนึ่งแสนบาท มิใช่เสียแต่เพียงค่าคำร้อง 20 บาท อย่างเจ้าหนี้จำนองตามคำพิพากษา
สรุป ตามคำพิพากษาฎีกาข้างต้น กรณีขอรับชำระหนี้จำนองตาม 289 วรรคหนึ่งบัญญัติว่า " โดยอาศัยอำนาจแห่งการจำนองที่อาจบังคับได้ " ( เปรียบเทียบกับ วิ.แพ่ง มาตรา 324 ที่แก้ไขใหม่ " บุคคลใดมีสิทธิที่จะได้รับชำระหนี้หรือได้รับส่วนแบ่งจากเงินที่ได้จากการขายทอดตลาดหรือจำหน่ายโดยวิธีอื่นซึ่งทรัพย์สินของลูกหนี้ตามคำพิพากษา ที่เจ้าพนักงานบังคับคดียึดไว้ โดยอาศัยอำนาจแห่ง บุริมสิทธิ สิทธิยึดหน่วง หรือสิทธิอื่นซึ่งบุคคลนั้นมีอยู่เหนือทรัพย์สินนั้นตามกฎหมาย แสดงว่าหนี้จำนองต้องถึงกำหนดชำระแล้ว เจ้าหนี้จำนองจึงจะยื่นคำร้องขอบังคับชำระหนี้จำนองก่อนเจ้าหนี้สามัญ ตามมาตรา 289 เดิม หรือตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 324 ที่แก้ไขใหม่ " ดังนั้นหนี้จำนองที่ถึงกำหนดชำระแล้วหรือมีการผิดนัด เกิดการโต้แย้งสิทธิระหว่างเจ้าหนี้จำนองกับลูกหนี้จำนองแล้ว และจำเป็นต้องใช้สิทธิบังคับจำนองตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 55 การยื่นคำร้องขอรับชำระหนี้บุริมสิทธิ จำนอง ตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 289 เติม หรือ ป.วิ.แพ่ง มาตรา 324 ที่แก้ไขใหม่จึงต้องเสียค่าขึ้นศาล ร้อยละ 1.00
-การยื่นคำร้องขอรับชำระหนี้จำนองก่อนเจ้าหนี้รายอื่น ตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 289 เดิม หรือ ป.วิ.แพ่ง มาตรา 324 ใหม่ เสมือนหนึ่งเป็นการฟ้องบังคับจำนอง ต้องเสียค่าขึ้นศาลร้อยละ 1.00
คำพิพากษาฎีกาที่ 7409/2546 คำร้องขอให้บังคับจำนองของผู้ร้องซึ่งเป็นคำฟ้องจะต้องเสียค่าขึ้นศาลในอัตราร้อยละเท่าใด เป็นปัญหาข้อกฎหมายอันเกี่ยวด้วยความสงบเรียบร้อยของประชาชน แม้ผู้ร้องจะมิได้โต้แย้งคำสั่งศาลชั้นต้นที่สั่งให้ผู้ร้องชำระค่าขึ้นศาลเพิ่มไว้ ซึ่งเท่ากับว่าผู้ร้องมิได้ยกปัญหาดังกล่าวขึ้นว่ากล่าวในศาลชั้นต้น ผู้ร้องก็มีสิทธิยกขึ้นอ้าง ซึ่งปัญหาเช่นว่านั้นให้อุทธรณ์ได้ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 225 วรรคสอง อันเป็นข้อยกเว้นของมาตรา 226(2) และถึงแม้ว่าผู้ร้องจะอุทธรณ์ในเรื่องค่าขึ้นศาลเพียงอย่างเดียวแต่ก็เป็นการอุทธรณ์โดยยกเหตุว่าศาลชั้นต้นมิได้กำหนดค่าฤชาธรรมเนียมให้ถูกต้องตามกฎหมาย จึงไม่ต้องห้ามผู้ร้องอุทธรณ์ตามที่มาตรา 168 บัญญัติไว้ ผู้ร้องในฐานะผู้รับจำนองได้ยื่นคำร้องขอตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 289 ซึ่งถือได้ว่าเป็นคำฟ้องบังคับจำนองจำเลยนั่นเอง ตามตาราง 1 ข้อ 1(ค) ท้ายประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งได้ระบุไว้ว่า ให้เรียกค่าขึ้นศาลในอัตราร้อยละ 1 ต่อเมื่อจำเลยให้การต่อสู้คดีจึงให้เรียกค่าขึ้นศาลในอัตราร้อยละ 2.5 แต่คดีนี้จำเลยผู้จำนองไม่ได้ให้การต่อสู้คดีหรือคัดค้านคำร้องขอของผู้ร้อง ผู้ร้องจึงต้องเสียค่าขึ้นศาลตามตาราง 1 ข้อ 1(ค) ในอัตราร้อยละ 1ของจำนวนหนี้ที่เรียกร้อง แม้โจทก์จะได้ยื่นคำคัดค้านก็ถือว่าเป็นเพียงการโต้แย้งในชั้นบังคับคดีของโจทก์เท่านั้น ถือไม่ได้ว่าคำคัดค้านของโจทก์เป็นคำให้การต่อสู้คดีแทนจำเลยตามความหมายของตาราง 1 ข้อ 1(ค)
สรุป การยื่นคำร้องขอรับชำระหนี้จำนองตาม ตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 289 ถือเป็นการฟ้องบังคับจำนองต้องเสียค่าธรรมเนียมศาลตามตาราง 1 ข้อ 1 (ค) ท้าย ป.วิ.แพ่ง คือต้องเสียค่าขึ้นศาลในอัตราร้อยละ 1 ตามจำนวนหนี้ที่เรียกร้อง แต่เมื่อจำเลยต่อสู้คดี ต้องเสียค่าขึ้นศาลร้อยละ 2.5 ตามจำนวนที่เรียกร้อง การที่จำเลยไม่คัดค้านคำร้องของผู้ร้องถือว่าจำเลยไม่ต่อสู้ แม้โจทก์จะคัดค้านก็ไม่ใช่การต่อสู้คดีของจำเลย ผู้ร้องคงเสียค่าขึ้นศาลร้อยละ 1 ตามจำนวนที่เรียกร้อง
ถ้าเจ้าหนี้จำนองมาขอรับชำระหนี้โดยอาศัยคำพิพากษาที่ศาลพิพากษาให้บังคับจำนองในคดีอื่นแล้ว เจ้าหนี้คงเสียค่าคำร้อง 20 บาทปัจจุบัน 200 บาท เท่านั้นแต่ถ้าหนี้ตามคำพิพากษาคดีก่อนคดีก่อนเป็นเพียงการฟ้องมูลหนี้สามัญต้องเสียค่าขึ้นศาลตามปกติ
ศาลที่มีอำนาจพิจารณาตามคำร้อง ตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 289 เดิม หรือ ป.วิ.แพ่งมาตรา 324 ใหม่ คือศาลที่ออกหมายบังคับคดีที่แต่งตั้งให้เจ้าพนักงานบังคับคดียึดทรัพย์จำนอง ไม่ใช่ในสำนวนที่ ผู้ร้องเป็นโจทก์
กำหนดเวลาในการยื่นคำร้องขอรับชำระหนี้บุริมสิทธิตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 289 เดิม หรือ ป.วิ.แพ่ง มาตรา 324 ใหม่
-ต้องยื่นคำร้องก่อนออกขายหรือจำหน่าย /หรือออกขายทอดตลาด /หากมีการเลื่อนการขายและประกาศขายใหม่ ก็เป็นการยื่นก่อนการขาย กล่าวคือก่อนขายคือถือเอาประกาศการขายครั้งล่าสุดเป็นเกณฑ์
คำพิพากษาฎีกาที่ 7569/2549 การขายทอดตลาดครั้งแรกไม่มีผู้สนใจเข้าประมูลราคา เจ้าพนักงานบังคับคดีได้งดการขายและประกาศขายทอดตลาดใหม่เป็นวันที่ 15 กุมภาพันธ์ 2544 ดังนั้นเมื่อผู้ร้องยื่นคำร้องขอรับชำระหนี้จำนองในวันที่ 9 กุมภาพันธ์ 2544 จึงเป็นการยื่นคำร้องขอก่อนเอาทรัพย์จำนองนั้นออกขายทอดตลาดแล้ว ส่วนวันที่ 18 สิงหาคม 2543 เป็นวันที่เจ้าพนักงานบังคับคดีประกาศให้มีการขายทอดตลาดครั้งแรกเท่านั้น โดยไม่มีการขายทอดตลาดทรัพย์ดังกล่าวจริง จะถือว่าผู้ร้องยื่นคำร้องเมื่อพ้นกำหนดระยะเวลาตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 289 วรรคสองหาได้ไม่
คำพิพากษาฎีกาที่ 1995/2535 การยื่นคำร้องต่อศาลเพื่อให้เอาเงินที่ได้จากการขายทอดตลาดทรัพย์ที่จำนองของจำเลยมาชำระหนี้แก่ผู้ร้องก่อนเจ้าหนี้รายอื่น อันเป็นการใช้สิทธิตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 289 วรรคสองนั้นต้องยื่นก่อนเอาทรัพย์สินออกขายทอตลาด ดังนั้นเมื่อผู้ร้องมายื่นคำร้องขอรับชำระหนี้จำนองก่อนเจ้าหนี้รายอื่นภายหลังจากที่ได้มีการขายทอดตลาดทรัพย์จำนองแล้วจึงเป็นการยื่นเมื่อพ้นกำหนดเวลาตามกฎหมายผู้ร้องย่อมไม่มีสิทธิ ขอให้เอาเงินที่ได้จากการขายทอดตลาดทรัพย์ที่จำนองของจำเลยมาชำระหนี้จำนองของของผู้ร้องก่อนเจ้าหนี้รายอื่น
เป็นกรณีที่หนี้จำนองยังไม่ถึงกำหนดชำระหนี้หรือยังไม่ผิดนัดผู้ร้องต้องไปยื่นขอรับชำระหนี้หรือขอกันส่วน ตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 322 ดังที่ได้กล่าวไว้ข้างต้น
สรุป
1. หนี้ยังไม่ผิดนัดเจ้าหนี้ขอรับชำระหนี้โดยขอกันส่วน ได้ ตาม ป.วิแพ่ง มาตรา 287 ( ป.วิ.แพ่ง มาตรา 322 ใหม่) ค่าขึ้นศาล 200
2. หนี้ถึงกำหนดชำระแล้วหรือผิดนัดแล้ว ขอรับชำระหนี้บุริมสิทธิจำนอง ตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 289 เดิม หรือ ป.วิ.แพ่ง มาตรา 324 ใหม่ โดย ต้องยื่นก่อนมีการเอาทรัพย์จำนองออกขายทอดตลาดตาม (1) (ข) หากมีการขายไปแล้ว ยื่นไม่ทัน ต้องยื่นขอให้ได้รับส่วนแบ่งจากการขายตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 324 (4) แต่ต้องยื่นภายใน 15 วันนับ แต่วันขายหรือจำหน่ายทรัพย์ได้ ค่าขึ้นศาลร้อยละ 1.00
3. เจ้าหนี้จำนองใช้สิทธิฟ้องคดีบังคับจำนองและศาลมีคำพิพากษาแล้วขอรับชำระหนี้โดยอาศัยสิทธิตามคำพิพากษา หากยังไม่มีการขายทอดตลาดก็ยื่นขอรับชำระหนี้จำนอง โดยอาศัยคำพิพากษานั้นๆ ก่อนมีการขายทอตลาดทั้งนี้ตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 324 ใหม่ แต่ต้องยื่นก่อนขายทอดตลาดตาม (1) (ข) ส่วนใหญ่แล้วเลขรับคดีสาขาจะเป็น ขช. หากมีการขายไปแล้ว ยื่นไม่ทัน ต้องยื่นขอให้ได้รับส่วนแบ่งจากการขาย ตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 324 (4) แต่ต้องยื่นภายใน 15 วันนับแต่วันขายหรือจำหน่ายทรัพย์ได้ หากเลยกำหนดดังกล่าว ก็ต้องไปยื่นขอกันส่วน ตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 322 ใหม่ เลขรับคดีสาขา จะเป็น ก. แต่เดิมเสียค่าคำร้อง 20 บาท ปัจจุบันเสียค่าคำร้อง 200 บาท เพราะถือว่าโจทก์เสียค่าขึ้นศาลในคดีที่ฟ้องบังคับจำนองมาแล้วการมายื่นคำร้องขอรับชำระหนี้บุริมสิทธิจำนองจึงเป็นการขอใช้สิทธิตามคำพิพากษาของเจ้าหนี้จำนองที่ศาลมีคำขอบังคับให้ชำระแล้ว
เอกสารที่ใช้ในการยื่นคำขอ
-หนังสือรับรองของโจทก์
-หนังสือมอบอำนาจหลัก
-หนังสือมอบอำนาจช่วง(ถ้ามี)
-สัญญากู้ซึ่งเป็นสัญญาประธาน
-สัญญาจำนองพร้อมบันทึกต่อท้ายสัญญาจำนอง
-คำพิพากษา/สัญญายอม/คำพิพากษาตามยอม (กรณีเจ้าหนี้จำนองใช้สิทธิฟ้องคดีแล้ว)
-รายการคำนวณยอดหนี้หรือการะหนี้ ( ทั้งกรณีหนี้ที่ผิดนัดชำระแล้ว และหนี้ที่ยังไม่ผิดนัด)
-รายงานการยึดทรัพย์ของเจ้าพนักงานบังคับคดี และประกาศการขายทอดตลาด
-รายงานการซื้อทรัพย์ หรือข้อมูลการซื้อทรัพย์ -ประกาศอัตราดอกเบี้ย (กรณีเป็นธนาคาร) หากมีการขายทรัพย์ไปก่อนที่จะมีการยื่นคำร้องขอรับชำระหนี้ หรือยื่นคำร้องเมื่อพ้นกำหนด 15 วันนับแต่วันที่ขายทอดตลาดทรัพย์จำนอง การขอใช้สิทธิของเจ้าหนี้จำนองอาจต้องเป็นการขอกันส่วนตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 322 // ซึ่งแม้เป็นการขอกันส่วนตามมาตรา 322 // แต่ถ้า ลูกหนี้จำนองผิดนัดแล้วการขอกันส่วนดังกล่าวเป็นการขอบังคับเอาจากทรัพย์ที่ จำนองต้องพิจารณาว่าต้องเสียค่าขึ้นศาลร้อยละ 1.00 หรือไม่ (จะถือเอาเหตุผิดนัดเป็นเกณฑ์ได้หรือไม่ ในกรณีนี้ เมื่อเจ้าหนี้จำนองใช้สิทธิ ที่จะร้องขอให้เจ้าพนักงานบังคับคดีนำเงินที่ได้จากการขายหรือจำหน่ายทรัพย์สินมาชำระหนี้แก่ตนก่อนเจ้าหนี้รายอื่น ตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 324 (1) ได้นั้นต้องเป็นการร้องขอก่อนที่จะมีการขายทรัพย์สินหรือภายใน 15 วันหลังจากมีการขายทรัพย์สินตามมาตรา 324 (4) ซึ่งเป็นการอาศัยอำนาจแห่งการจำนองที่อาจบังคับได้ แสดงว่าหนี้จำนองถึงกำหนดชำระแล้ว จึงยื่นคำร้องขอบังคับจำนองก่อนเจ้าหนี้ สามัญ ดังนั้นนั้นตามแนวทางปฏิบัติ จึงต้องเสียค่าขึ้นศาลแต่หากเป็นกรณีที่เจ้าหนี้จำนอง ยื่นคำร้องไม่ทันภายในกำหนดเวลาดังกล่าวสิทธิของผู้ร้อง (เจ้าหนี้จำนอง) จึงไม่สามารถอาศัยอำนาจ ที่จะขอให้เจ้าพนักงานบังคับคดีนำเงินที่ได้จากการขายหรือจำหน่ายทรัพย์สินมาชำระหนี้แก่ตนก่อนเจ้าหนี้รายอื่นแต่สิทธิของเจ้าหนี้จำนองในฐานะเจ้าหนี้บุริมสิทธิยังคงมีอยู่และไม่กระทบตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 322 ประกอบ ป.พ.พ มาตรา 732 แต่เจ้าหนี้จำนองจะไปร้องขอต่อศาลให้ผู้ร้องซึ่งเป็นเจ้าหนี้จำนอง มีสิทธิได้รับชำระหนี้ของตนก่อนเจ้าหนี้รายอื่นแล้วไม่ได้ เพราะเลยกำหนดเวลา กฎหมายกำหนดให้ผู้ร้องซึ่งเป็นเจ้าหนี้จำนอง ใช้สิทธิ ตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 324 แล้ว หากยื่นคำร้องโดยอาศัยเหตุตามมาตรานี้ไปศาลก็ไม่มีอำนาจสั่งให้ผู้ร้องได้รับรับชำระหนี้บุริมสิทธิก่อนเจ้าหนี้รายอื่นได้ ดังนั้น เจ้าหนี้จำนองต้องไปใช้สิทธิ ขอกันเงินที่ได้จากการขายทอดตลาดให้ไว้แก่ตน ตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 322 ดังนั้นผู้ร้องจึงต้องยื่นคำร้องให้ถูกช่อง
ความเห็นของผู้จัดทำแม้จะเป็นการยื่นขอกันส่วนโดยยื่นหลังจากที่มีการขายทรัพย์ได้ แต่ถ้าหนี้จำนองที่ขอกันส่วนนั้นผิดนัดชำระหนี้แล้วและเนื้อหาตามคำร้องมีลักษณะเป็นการขอรับชำระหนี้บุริมสิทธิจำนอง ผู้พิพากษาเวรสั่งบางท่านอาจสั่งว่า คำร้องกันส่วนดังกล่าวมีลักษณะเป็นการขอรับชำระหนี้หรือบังคับเอากับตัวทรัพย์จำนองอาจพิจารณาสั่งให้ผู้ร้องเสียค่าธรรมเนียมในอัตราร้อยละ 1.00 ซึ่งในระยะหลังนั้นแม้จะเป็นการยื่นตามมาตรา 322 แต่ส่วนใหญ่เจ้าหน้าที่รับฟ้องก็มักจะให้เสียค่าขึ้นศาลอัตราร้อยละ 1.00 เป็นส่วนใหญ่
ซึ่งอัตราค่าธรรมเนียมร้อยละ 1.00 นั้นผู้ร้องมักจะใช้จำนวนเงินที่ตนเองมีสิทธิได้จากการขายทอดตลาดเป็นเกณฑ์ในการคำนวณทุนทรัพย์แต่มีบางศาลให้คิดจากจำนวนหนี้ทั้งหมดที่ลูกหนี้จำนองเป็นหนี้ซึ่งบางทีทรัพย์จำนองขายได้น้อยกว่าหนี้ที่มีอยู่ซึ่งเจ้าหนี้อาจต้องเสียค่าธรรมเนียมตามจำนวนหนี้ทั้งหมด เช่น เป็นหนี้ 2,000,000 บาท แต่ขายทรัพย์จำนองได้ 1,000,000 บาท ความจริงแล้วเจ้าหนี้จำนองมีสิทธิได้รับชำระหนี้เพียง 1,000,000 บาท ดังนั้นทุนทรัพย์ที่เรียกร้องตามคำร้องควรพิจารณาจากเงินที่เจ้าหนี้จำนองมีสิทธิได้รับหรือเงินที่เจ้า พนักงานบังคับคดีขายทรัพย์จำนองได้ เพราะหนี้ส่วนที่ขาดเจ้าหนี้จำนองต้องไปฟ้องเป็นหนี้สามัญอีกโดยต้องเสียค่าธรรมเนียมอีกร้อยละ 2.00 ซึ่งผู้ปฏิบัติต้องตรวจสอบเรื่องดังกล่าวให้ดี แต่โดยทั่วไปแล้วจะเสียค่าธรรมเนียมเท่ากับจำนวนทรัพย์ที่ขายได้
มีข้อสังเกตว่า การที่ศาลจะสั่งให้เจ้าพนักงานบังคับคดีจ่ายเงินให้แก่เจ้าหนี้จำนองเป็นจำนวนเงินเท่าใดนั้นในคดียื่นขอกันส่วนตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 322 นั้น ศาลยังคงต้องพิจารณาตามคำร้องขอกันส่วน โดยต้องมีการส่งสำเนาและฟังคำคัดค้านจากผู้มีส่วนได้เสียทุกฝ่าย หากมีการคัดค้านเท่ากับต้องพิจารณาไต่สวนอย่างคดีมีข้อพิพาท และต้องพิจารณาและทำคำสั่งด้วยว่า ผู้ร้องจะมีสิทธิได้รับเงินที่ขอกันแล้วหรือไม่และเป็นจำนวนเงินเท่าใด ซึ่งการทำคำพิพากษาหรือทำคำสั่งแทบจะไม่แตกต่างจากการที่ ผู้ร้องจะยื่นขอรับชำระหนี้บุริมสิทธิ ตามมาตรา 324 ดังนั้นการที่ผู้ร้องอาศัยช่องว่างของกฎหมายว่า การยื่นคำร้องตามมาตรา 322 เป็นการขอกันส่วนและเสียค่าธรรมเนียมอย่างคดีไม่มีทุนทรัพย์ในอัตรา 200 บาทผู้พิพากษาเวรสั่งบางท่านจึงไม่เห็นด้วย ดังนั้นผู้ปฏิบัติงานจึงต้องทำความเข้าใจในเรื่องนี้ให้ถูกต้อง
หมายเหตุ สำเนาให้ใครบ้าง
1.โจทก์/จำเลย/เจ้าพนักงานบังคับคดี
2.เจ้าของกรรมสิทธิ์ร่วมผู้จำนองร่วม (ถ้ามี)
3.จำเลยอื่นในคดีหลัก (ถ้าศาลมีคำสั่งให้ส่งเพิ่ม) แต่ในทางปฎิบัติจะของดส่งถ้าไม่เกี่ยวข้องกับทรัพย์จำนอง
ข้อที่ผู้ปฏิบัติควรระวัง
ติดตามคำสั่งศาลแม้จะทำคำร้องเป็นการขอกันส่วนแต่ศาลอาจพิจารณาให้วางค่าธรรมเนียมให้ถูกต้องภายใน 7 วัน
ในชั้นยื่นคำร้องศาลไม่ได้มีคำสั่งให้วางเงินเพิ่มแต่อาจมีคำสั่งให้วางค่าธรรมเนียมเพิ่มในชั้นไต่สวนหรือในวันนัด
การเสียค่าธรรมเนียมไม่ครบถ้วนมีผลต่อคำร้องที่ยื่นไว้อย่างไร และมีผลถึงชั้นไต่สวนและชั้นทำคำสั่งของศาลหรือไม่อย่างไร เพราะฉะนั้นต้องตามคำสั่งทุกขั้นตอน อย่าให้ขาดอุทธรณ์
จัดทำโดย นายคณาวุฒิ จันทราภิรมย์
ข้อมูลอ้างอิงจาก
–คำอธิบายประมวลกฎหมายวิธีความแพ่งภาค 4 นายณัฐพงศ์ ฐาปนาเนติพงศ์
-ห้องสมุดศาลยุติธรรม ค่าธรรมเนียมการยื่นคำร้องขอกันส่วนศึกษาเฉพาะกรณีขอกันส่วนในมูลหนี้ซึ่งไม่มีการฟ้องบังคับจำนองมาก่อน นายรสวันต์
ทับสุพรรณ เอกสารรายวิชาอบรมหลักสูตร ผู้พิพากษาหัวหน้าศาลรุ่น 16
-http//thai-civil-process.blogspot.com/2010/03/blog-post_6104.html
ตัวอย่างคำร้องขอรับชำระหนี้และขอกันส่วนแบบต่างๆ
คำร้องเจ้าหนี้จำนองขอรับชำระหนี้บุริมสิทธิตาม ประมวลกฎหมายวิธีพิจาณาความแพ่งมาตรา ๓๒๒
คำร้องเจ้าหนี้จำนองตามคำพิพากษาขอกันเงินที่ได้จากการขายทอดตลาด
