ปัญหาในทางปฏิบัติที่เกิดขึ้นเกี่ยวกับนิติบุคคลที่มีการยื่นคำขอทะเบียนเลิกบริษัทหรือห้างหุ้นส่วนจำกัดและได้มีการจดทะเบียนสิ้นสุดการชำระบัญชี ซึ่งทำให้นิติบุคคลสิ้นสภาพไม่มีความสามารถตามกฎหมายตามป.พ.พ มาตรา ๑๒๔๙ และ ๑๒๗๐ วรรคสอง (นิติบุคคลพึงตั้งอยู่เท่าเวลาที่จำเป็นเพื่อการชำระบัญชี , ผู้ชำระบัญชีนำรายงานการชำระบัญชีไปจดทะเบียนตามเวลาที่กฎหมายกำหนด เมื่อนายทะเบียนรับจดทะเบียนแล้วถือว่าเป็นที่สุดแห่งการชำระบัญชี คือนิติบุคคลนั้นสิ้นสภาพแล้ว เมื่อการชำระบัญชีเสร็จสิ้นแล้ว สภาพนิติบุคคลของบริษัท หรือของห้างฯ จึงไม่มีความจำเป็นต้องมีอยู่ สภาพนิติบุคคลของบริษัท หรือห้างหุ้นส่วนจำกัดสิ้นสุดลง “ แต่หากยังไม่ได้ชำระบัญชีสภาพนิติบุคคลยังคงมีอยู่ “ ในกรณีนี้จะพูดถึงกรณีที่นิติบุคคลมีการจดทะเบียนชำระบัญชีเสร็จสิ้นแต่เจ้าหนี้ไม่ทราบหรือไม่ได้รับคำบอกกล่าวจากลูกหนี้เรื่องการจดทะเบียนเลิกบริษัทหรือจดทะเบียนการชำระบัญชีของบริษัทลูกหนี้ ซึ่งการที่ลูกหนี้ไม่ดำเนินการดังกล่าวนั้นจะถือว่าเป็นการจดทะเบียนการชำระบัญชีเสร็จตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์หรือไม่ และหากปรากฎข้อเท็จจริงว่าหนี้สินของเจ้าหนี้นั้นมิได้มีการแสดงอยู่ในงบการเงินและงบแสดงฐานะทางการเงินในการขอชำระบัญชี เท่ากับเป็นการที่ลูกหนี้จัดทำรายการงบแสดงฐานะทางการเงินโดยไม่ชอบ เมื่อมีการนำข้อมูลดังกล่าวซึ่งเป็นเท็จไปจดแจ้งต่อนายทะเบียน จึงถือว่าเป็นการแจ้งความเท็จต่อเจ้าพนักงานทำให้นายทะเบียนหลงเชื่อว่ามีการชำระหนี้เสร็จสิ้นให้แก่เจ้าหนี้ของบริษัทแล้ว กรณีดังกล่าว ถือว่าเป็นการดำเนินการชำระบัญชีโดยไม่สุจริต มีเจตนาฉ้อฉลผู้เป็นเจ้าหนี้ พฤติการณ์ดังกล่าวมีคำพิพากษาของศาลฎีกาตัดสินไว้เป็นบรรทัดฐานว่า เป็นการชำระบัญชีที่ยังไม่แล้วเสร็จ ตาม ป.พ.พ มาตรา ๑๒๔๙ อายุความสองปีจึงยังไม่เริ่มนับ สภาพนิติบุคคลของลูกหนี้ยังคงมีอยู่ไม่ตกอยู่ภายใต้อายุความตามมาตราดังกล่าว เจ้าหนี้สามารถใช้สิทธิทางศาล โดยเจ้าหนี้ไม่จำเป็นต้องร้องขอให้นายทะเบียนจดชื่อลูกหนี้กลับเข้าสู่ทะเบียนหรือขอเพิกถอนการจดทะเบียนการชำระเสร็จ จึงอาจเป็นทางเลือกหนึ่ง ที่เจ้าหนี้จะเลือกไม่แก้ไขในเรื่องความสามารถของนิติบุคคลผู้เป็นลูกหนี้ โดยไม่ไปใช้ช่องทางในการฟ้องต่อศาลปกครองในการไปยื่นขอเพิกถอนการจดทะเบียนการชำระเสร็จต่อนายทะเบียนก่อน และหากนายทะเบียนไม่ดำเนินการให้อาจถือเป็นคำสั่งทางปกครอง เจ้าหนี้สามารถอุทธรณ์คำสั่งดังกล่าวและไปดำเนินการขอให้ศาลปกครองมีคำสั่งเพิกถอนการจดทะเบียนการชำระเสร็จของนายทะเบียนตามขั้นตอนของคดีทางปกครอง แต่หากมีความจำเป็นที่จะใช้สิทธิฟ้องคดีเอากับนิติบุคคลที่ได้จดทะเบียนเสร็จการชำระบัญชี นั้นอาจติดปัญหาเรื่องที่ต้องฟ้องหรือดำเนินคดีภายใน ๒ ปีนับแต่วันที่จดทะเบียนเสร็จการชำระบัญชี ตาม ป.พ.พ มาตรา ๑๒๗๒ ซึ่งอายุความดังกล่าวเป็นอายุความสิ้นสิทธิในการฟ้องของเจ้าหนี้ ซึ่งกรณีดังกล่าวผู้เขียนมีความเห็นว่าเป็นการใช้สิทธิฟ้องกรณีที่มีการชำระบัญชีโดยสุจริต กล่าวคือถ้าพฤติการณ์แห่งคดีปรากฏว่าการชำระบัญชีนั้นได้กระทำการไปโดยสุจริต แล้วเจ้าหนี้มิได้ใช้สิทธิฟ้องภายใน ๒ ปี คดีที่โจทก์นำสู่ศาลจึงขาดอายุความและอายุความ ตามมาตรา ๑๒๗๒ นั้นเป็นบทบัญญัติกรณีพิเศษนอกเหนือจากอายุความทั่วไปกล่าวคือเป็นอายุความเสียสิทธิ ซึ่งถ้าไม่ได้ใช้สิทธิเรียกร้องภายในกำหนดตามมาตรา ๑๒๗๒ บัญญัติว่า “ ท่านห้ามมิให้ฟ้องเมื่อพ้นกำหนดสองปีนับแต่วันถึงที่สุดแห่งการชำระบัญชี “ ดังนั้นแม้ จะไม่มีการต่อสู้คดีหรือประเด็น เรื่องอายุความ ตามมาตรา ๑๙๓/๒๙ แต่ศาลน่าจะจะยกบทมาตรา ๑๒๗๒ มาปรับใช้ตั้งแต่ชั้นตรวจฟ้องโดยเห็นว่าคำฟ้องหรือการใช้สิทธิของโจทก์นั้นต้องห้ามตามมาตรา ๑๒๗๒ โดยมีคำสั่งไม่รับฟ้องหรืออาจพิพากษายกฟ้องได้ด้วยเพราะเหตุดังกล่าว เนื่องจากบทบัญญัติมาตราดังกล่าวเป็นการใช้สิทธิเรื่องกำหนดเวลาในการฟ้องคดี ศาลย่อมวินิจฉัยได้เองเสมอ เทียบได้ตามมาตรา ๑๓๗๕ วรรคสอง “ การฟ้องคดีเพื่อเอาคืนซึ่งการครอบครอง ท่านว่าต้องฟ้องคดีภายในปีหนึ่งนับแต่วันที่ถูกแย่งการครอบครอง “ ปัญหาที่ต้องทำการศึกษาในเรื่องนี้จึงเป็นการที่จะนำไปปรับใช้กับกรณีที่ การชำระบัญชียังไม่ถึงที่สุด ถือว่าการจดทะเบียนการชำระบัญชีจึงยังไม่เสร็จสิ้น เช่นยังมีหนี้สินเหลืออยู่ หรือยังมีทรัพย์สินต้องจัดการ การที่ลูกหนี้ไม่บอกกล่าวเรื่องการชำระบัญชีแก่เจ้าหนี้ จึงเป็นการชำระบัญชีที่มีเจตนาทุจริต ต้องการฉ้อฉลเจ้าหนี้ทำให้เจ้าหนี้เสียหาย เมื่อเจ้าหนี้ไม่เคยได้รับคำบอกกล่าวการเลิกบริษัทจากลูกหนี้ ทำให้เจ้าหนี้ไม่สามารถยื่นคำขอทวงหนี้ได้ พฤติการณ์ดังกล่าวของลูกหนี้ ถือว่าเป็นการชำระบัญชีโดยไม่สุจริต จึงเป็นการชำระบัญชีที่ไม่ชอบ โดยถือว่าการที่ลูกหนี้มิได้แจ้งการบอกกล่าวเลิกบริษัท ไปยังเจ้าหนี้ ถือเป็นการที่การชำระบัญชียังไม่แล้วเสร็จ ดังนั้นอายุความตาม ป.พ.พ.มาตรา ๑๒๗๒ จึงยังไม่เริ่มนับและนิติบุคคลยังคงตั้งอยู่จนกว่าการชำระบัญชีจะแล้วเสร็จ ตามมาตรา ๑๒๔๙ ซึ่งกรณีดังกล่าวมีคำพิพากษาของศาลฎีกาที่ ๔๔๖๖/๒๕๓๓ ได้ตัดสินรับรองไว้ โดยถือว่าการที่ลูกหนี้มิได้แจ้งการบอกกล่าวเลิกบริษัท ไปยังเจ้าหนี้ ถือเป็นการที่การชำระบัญชียังไม่แล้วเสร็จ โดยคำพิพากษาฎีกาดังกล่าวมีใจความว่า “ ฎีกาตัดสินเกี่ยวกับปัญหาข้อกฎหมาย ธนาคารไทยพาณิชย์ จำกัด (มหาชน) โจทก์ บริษัทสุวิมล เอ็นจิเนียริ่ง แอนด์ คอนสตรัคชั่น จำกัด กับพวก จำเลย ป.วิ.พ. มาตรา ๑๔๒ (๕), ๒๔๖, ๒๔๗ ป.พ.พ มาตรา ๘๕๖, ๑๒๔๖ วรรค(๑), ๑๒๔๖ วรรค(๖), ๑๒๔๖ (เดิม), ๑๒๔๙, ๑๒๕๐, ๑๒๕๓, ๑๒๗๐, ๑๒๗๒ พ.ร.บ.กำหนดความผิดเกี่ยวกับห้างหุ้นส่วนจดทะเบียน ห้างหุ้นส่วนจำกัด บริษัทจำกัด สมาคมและมูลนิธิ พ.ศ.๒๔๙๙ มาตรา ๓๒ ป.พ.พ มาตรา ๑๒๔๙ บัญญัติว่า "ห้างหุ้นส่วนก็ดี บริษัทก็ดี แม้จะได้เลิกกันแล้ว ก็ให้พึงถือว่ายังคงตั้งอยู่ตราบเท่าเวลาที่จำเป็นเพื่อการชำระบัญชี" กับมาตรา ๑๒๕๐ บัญญัติว่า "หน้าที่ของผู้ชำระบัญชี คือ ชำระสะสางการงานของห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทนั้นให้เสร็จไป กับจัดการใช้หนี้เงินและแจกจำหน่ายสินทรัพย์ของห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทนั้น" บทบัญญัติทั้งสองมาตราดังกล่าวชี้ชัดถึงเจตนารมณ์ของกฎหมายมุ่งประสงค์ให้นิติบุคคลซึ่งเป็นบุคคลสมมติจะเลิกได้นั้นจะต้องมีการชำระบัญชีเพื่อมีการชำระหนี้เงินให้แก่เจ้าหนี้ และแจกจำหน่ายสินทรัพย์ของนิติบุคคลนั้นแล้วแต่กรณี จึงได้กำหนดหน้าที่ของผู้ชำระบัญชีไว้ชัดแจ้งเพื่อคุ้มครองสิทธิของเจ้าหนี้และบังคับให้ผู้ชำระบัญชีต้องปฏิบัติอันจะส่งผลก่อเกิดความเป็นธรรมแก่ทุกฝ่ายที่มีนิติสัมพันธ์กับนิติบุคคล ยิ่งไปกว่านั้นรัฐยังได้ตรา พ.ร.บ.กำหนดความผิดเกี่ยวกับห้างหุ้นส่วนจดทะเบียน ห้างหุ้นส่วนจำกัด บริษัทจำกัดสมาคมและมูลนิธิ พ.ศ.๒๔๙๙ ซึ่งมีโทษทางอาญากำกับไว้อีกด้วย โดยมาตรา ๓๒ บัญญัติระวางโทษปรับไม่เกินแปดหมื่นบาทแก่ผู้ชำระบัญชีที่ไม่กระทำตาม ป.พ.พ มาตรา ๑๒๕๓ ซึ่งกำหนดหนดหน้าที่ของผู้ชำระบัญชีจะต้องกระทำ เช่น ต้องส่งคำบอกกล่าวว่านิติบุคคลนั้นได้เลิกกันแล้วเป็นจดหมายลงทะเบียนไปรษณีย์ไปยังเจ้าหนี้ทั้งหลายทุกๆ คน บรรดามีชื่อปรากฏในสมุดบัญชีหรือเอกสารของห้างหรือบริษัทนั้น ในการชำระบัญชีจำเลยที่ ๑ ผู้ชำระบัญชีจำเลยที่ ๑ คือจำเลยที่ ๒ ซึ่งเป็นกรรมการของจำเลยที่ ๑ และร่วมเป็นผู้ค้ำประกันหนี้ตามสัญญากู้เบิกเงินเกินบัญชีและสัญญากู้เงินที่จำเลยที่ ๑ ทำไว้ต่อโจทก์จงใจไม่ปฏิบัติตามหลักเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนดโดยไม่ส่งคำบอกกล่าวการเลิกบริษัทแก่โจทก์เพื่อโจทก์จะได้ใช้สิทธิ์ยื่นคำทวงหนี้แก่จำเลยที่ ๒ ในฐานะผู้ชำระบัญชีและตามพฤติการณ์แห่งคดีมีเหตุผลให้เชื่อให้ว่าจำเลยที่ ๒ ดำเนินการชำระบัญชีโดยไม่สุจริต มีเจตนาฉ้อฉลต่อโจทก์ผู้เป็นเจ้าหนี้ จึงต้องถือว่าการชำระบัญชียังไม่สำเร็จลงตามบทบัญญัติแห่ง ป.พ.พ มาตรา ๑๒๗๐ วรรคหนึ่ง การที่นายทะเบียนรับจดทะเบียนการชำระบัญชีไม่ว่าจะโดยสมรู้กับจำเลยที่ ๒ หรือเป็นการหลงผิดก็ไม่ถือว่าการชำระบัญชีจำเลยที่ ๑ ใด้ถึงที่สุดแล้วแต่ต้องถือว่าจำเลยที่ ๑ ยังคงตั้งอยู่ตราบเท่าที่จำเป็นเพื่อการชำระบัญชีตามมาตรา ๑๒๔๙ อายุความสองปิตามมาตรา ๑๒๗๒ จึงยังไม่เริ่มนับ คดีโจทก์ย่อมไม่ขาดอายความตามบทบัญญัตินี้ โจทก์หาจำต้องยื่นคำร้องต่อศาลเพื่อสั่งให้นายทะเบียนจดชื่อจำเลยที่ ๑ กลับคืนเข้าสู่ทะเบียนเป็นนิติบุคคลตามมาดรา ๑๒๔๖ (๖) (มาตรา ๑๒๗๓/๔ ตามที่แก้ไขใหม่) ทั้งนี้เพราะกรณีดังกล่าวเป็นนายทะเบียนบริษัทมีมูลเหตุอันสมควรเชื่อว่าบริษัทใดมิได้ทำการค้าขายหรือประกอบการงานแล้ว บทบัญญัติในมาตรา ๑๒๔๖ (๑) (มาตรา ๑๒๗๓/๑ ตามที่แก้ไขใหม่) จึงต้องกำหนดให้นายทะเบียนมีจดหมายได้ถามไปยังบริษัทนั้น ซึ่งต่างกับเหตุในคดีนี้ที่จำเลยที่ ๑ เป็นฝ่ายแสดงเจตนาเลิกบริษัทเองแม้สัญญากู้เบิกเงินเกินบัญชีมิได้กำหนดระยะเวลาไว้ แต่จำเลยที่ ๑ มิได้เดินสะพัดบัญชีเป็นเวลานาน โจทก์ซึ่งเป็นสถาบันการเงินชอบที่จะใช้สิทธิทวงถามหรือบอกเลิกสัญญาโดยให้เวลาพอสมควรแก่จำเลยที่ ๑ ดังนี้ แม้โจทก์จะมิได้ใช้สิทธิแสดงเจดนาบอกเลิกสัญญาโดยตรงต่อจำเลยที่ ๑ แต่พฤติการณ์ที่โจทก์เพิกเฉยมิได้ดำเนินการอย่างใดในการที่จำเลยที่ ๑ มิได้เดินสะพัดบัญชี จึงมีเหตุผลเพียงพอให้รับฟังได้ว่า โจทก์และจำเลยที่ ๑ มีเจตนาเลิกสัญญาบัญชีเดินสะพัดต่อกันโดยปริยายตั้งแต่วันที่ ๓๐ มิถุนายน ๒๕๓๘ ซึ่งมีการหักทอนบัญชีตามสัญญาเป็นครั้งสุดท้าย โจทก์ได้เปลี่ยนแปลงอัตราดอกเบี้ยตามสัญญาเบิกเงินเกินบัญชีและอัตราดอกเบี้ยตามสัญญากู้เงินเป็นระยะๆ โดยใช้อัดราดอกเบี้ยเงินให้กู้ยืมมาตรฐานทั่วไป (จีแอลอาร์) บวกอัตราส่วนต่างสูงสุดของลูกค้าทั่วไปของประกาศโจทก์ จึงเห็นสมควรแก้ไขโดยกำหนดให้จำเลยทั้งสามชำระดอกเบี้ยแก่โจทก์ทั้งสัญญาเบิกเงินเกินบัญชีและสัญญากู้เงินในอัตราลอยตัว คือ ในอัตราดอกเบี้ยเงินให้กู้ยืมมาตรฐานทั่วไป (จีแอลอาร์) บวกอัตราส่วนต่างสูงสุดของลูกค้าทั่วไป ทั้งนี้เพื่อให้เป็นไปตามภาวะตลาดการเงินตามประกาศโจทก์และประกาศธนาคารแห่งประเทศไทย ซึ่งออกตามความในมาตรา ๑๔ แห่ง พ.ร.บ.การธนาคารพาณิชย์พ.ศ.๒๕๐๕ (ที่ใช้บังคับในขณะนั้น) ปัญหาดังกล่าวเป็นปัญหาข้อกฎหมายอันเกี่ยวด้วยความสงบเรียบร้อยของประชาชน ศาลฎีกายกขึ้นวินิจฉัยและแก้ไขได้ตาม ป.พ.พ มาตรา ๑๔๒ (๕) ประกอบมาตรา ๒๔๖, ๒๔๗
โจทก์ฟ้องและแก้ไขคำฟ้องขอให้มีคำสั่งว่าการชำระบัญชีญชีของจำเลยที่ ๑ ยังไม่ถึงที่สุดแห่งการชำระบัญชี และบังคับจำเลยทั้งสามร่วมกันชำระเงิน ๒,๑๒๒,๘๑๔.๘๔ บาท พร้อมดอกเบี้ยในอัตราร้อยละ ๑๘.๕ ต่อปี ของตันเงิน ๑,๙๓๑,๗๑๒.๖๕ บาท นับถัดจากวันฟ้องจนกว่าจะชำระเสร็จ พากไม่ชำระให้ยึดทรัพย์จำนองที่ดินโฉนดเลขที่ ๓๒๒๔๖ เลขที่ดิน ๑๑๙๗ ตำบลประชาธิปัตย์ อำเภอธัญบุรี จังหวัดปทุมธานี พร้อมสิ่งปลูกสร้างตลอดทั้งทรัพย์สินอื่นของจำเลยทั้งสามออกขายทอดอคลาดนำเงินมาชำระหนี้ให้โจทก์จนครบ จำเลยที่ ๑ ขาดนัดยื่นคำให้การและขาดนัดพิจารณา จำเลยที่ ๒ และที่ ๓ ให้การและแก้ไขคำให้การ ขอให้ยกฟ้อง ศาลชั้นต้นพิพากษายกฟ้อง แต่ไม่ตัดสิทธิโจทก์ที่จะยื่นฟ้องใหม่ภายไต้บังคับบทบัญญัติแห่งกฎหมายว่าด้วยอายุความค่าฤชาธรรมเนียมทุกฝ่ายให้เป็นพับ
โจทก์อุทธรณ์
ศาลอุทธรณ์ภาค ๒ พิพากษาแก้ ให้จำเลยที่ ๓ ชำระเงิน ๗๘๑,๖๑๐.๓๕ บาท ตามสัญญาก็เบิกเงินเกินบัญชีแก่โจทก์ พร้อมดอกเบี้ยในอัดราร้อยละ ๑๘.๕ ต่อปี นับแต่วันที่ ๑๖ มิถุนายน ๒๕๓๘ แบบไม่ทบต้นจนกว่าจะชำระเสร็จและให้จำเลยที่ ๓ ชำระเงิน ๗๙๙,๐๘๒.๓๒ บาท ตามสัญญากู้เงินแก่โจทก์ พร้อมดอกเบี้ยในอัตราร้อยละ ๑๘.๕ ต่อปี นับถัดจากวันฟ้องจนกว่าจะชำระเสร็จ หากไม่ชำระหรือชำระไม่ครบถ้วนให้ยึดที่ดินโฉนดเลขที่ ๓๒๒๒๔๖ เลขที่ดิน ๑๑๙๗ ตำบลประชาธิปัตย์ อำเภอธัญบุรี จังหวัดปทุมธานีพร้อมสิ่งปลูกสร้างออกขายทอดตลาดนำเงินชำระหนี้โจทก์ หากไม่ครบให้ยึดทรัพย์สินอื่นของจำเลยที่ ๓ ออกขายทอดดลาดนำเงินชำระหนี้แก่โจทก์จนครบถ้วนต่อไป นอกจาที่แก้ให้เป็นไปตามคำพิพากษาศาลชั้นต้น ค่าฤชาธรรมเนียมในขั้นอุทธรณ์ให้เป็นพับ
โจทก์ฎีกา
ศาลฎีกาแผนกคดีพาณิชย์และเศรษฐกิจวินิจฉัยว่า ประเด็นฎีกาของโจทก์ที่ว่า จำเลยที่ ๒ ในฐานะผู้ชำระบัญชีดำเนินการชำระบัญชีโดยไม่ปฏิบัติดามหลักเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนดเพราะมิได้ส่งคำบอกกล่าวการเลิกบริษัทแก่โจทก์เพื่อโจทก์จะได้ใช้สิทธิยื่นคำทวงหนี้แก่จำเลยที่ ๒ ในฐานะผู้ชำระบัญชี เป็นการดำเนินการชำระบัญชีโดยฉ้อฉลเป็นเหตุให้นายทะเบียนหลงผิดรับจดทะเบียนเลิกบริษัท ต้องถือว่าจำเลยที่ ๑ ยังไม่เลิกบริษัท คดีจึงไม่ขาดอายุความดังกล่าวหรือไม่ เห็นว่า ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ ๓ เอกเทศสัญญาลักษณะ ๒๒ หุ้นส่วนและบริษัท หมวด ๕ การชำระบัญชีห้างหุ้นส่วนจดทะเบียน ห้างหุ้นส่วนจำกัด และบริษัทจำกัด มาตรา ๑๒๔๙ บัญญัติว่า "ห้างหุ้นส่วนก็ดี บริษัทก็ดีแม้จะได้เลิกกันแล้ว ก็ให้พึงถือว่ายังคงตั้งอยู่ตราบเท่าเวลาที่จำเป็น เพื่อการชำระบัญชี" กับมาตรา ๑๒๕๐ บัญญัติว่า "หน้าที่ของผู้ชำระบัญชี คือชำระสะสางการงานของห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทนั้นให้เสร็จไป กับจัดการใช้หนี้เงินและแจกจำหน่ายสินทรัพย์ของห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทนั้น" บทบัญญัติทั้งสองมาตราดังกล่าวนี้ชี้ชัดถึงเจตนารมณ์ของกฎหมายมุ่งประสงค์ให้นิติบุคคลซึ่งเป็นบุคคลสมมติจะเลิกได้นั้นจะต้องมีการชำระบัญชีเพื่อมีการชำระหนี้เงินให้แก่เจ้าหนี้ และแจกจำหน่ายสินทรัพย์ของนิติบุคคลนั้นแล้วแต่กรณี จึงได้กำหนดหน้าที่ของผู้ชำระผู้ชชำระบัญชีไว้ชัดแจ้ง เพื่อคุ้มครองสิทธิของเจ้าหนี้และบังคับให้ผู้ชำระบัญชีต้องปฏิบัติอันจะส่งผลก่อเกิดความเป็นธรรมแก่ทุกฝ่ายที่มีที่นิติสัมพันธ์กับนิติบุคคล ยิ่งไปกว่านั้น รัฐยังได้ตราพระราชบัญญัติกำหนดความผิดเกี่ยวกับห้างหุ้นส่วนจดทะเบียน ห้างหุ้นส่วนจำกัด บริษัทจำกัด สมาคม และมูลนิธิ พ.ศ.๒๔๙๙ ซึ่งมีโทษทางอาญากำกับไว้อีกด้วย โดยมาตรา ๓๒ บัญญัติระวางโทษปรับไม่เกินแปดหมื่นบาทแก่ผู้ชำระบัญชีที่ไม่กระทำการตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๒๕๓ ซึ่งกำหนดหน้าที่ของผู้ชำระบัญชีจะต้องกระทำเช่นต้องส่งคำบอกกล่าวว่านิติบุคคลนั้นใด้เลิกกันแล้วเป็นจดหมายลงทะเบียนไปรษณีย์ไปยังเจ้าหนี้ทั้งหลายทุก ๆ คนบรรดามีชื่อปรากฏในสมุดบัญชี หรือเอกสารของห้างหรือบริษัทนั้น จึงเห็นได้ว่า สำหรับคดีนี้ผู้ชำระบัญชีจำเลยที่ ๑ คือจำเลย ๒ ซึ่งเป็นกรรมการของจำเลยที่ ๑ และร่วมเป็นผู้ค้ำประกันหนี้ตามสัญญากู้เบิกเงินเกินบัญชีและสัญญากู้เงินที่จำเลยที่ ๑ ทำไว้ต่อโจทก์อีกด้วย โจทก์ได้บรรยายฟ้องระบุจำเลยที่ ๒ ในฐานะผู้ชำระบัญชี มิได้ส่งคำบอกกล่าวการเลิกบริษัทไปยังโจทก์ ปรากฏว่าจำเลยที่ ๒ และที่ ๓ แม้ยื่นคำให้การต่อสู้ดี แต่มิได้โต้แย้งข้อเท็จจริงดังกล่าว จึงต้องถือว่าจำเลยที่ ๒ และที่ ๓ ยอมรับและข้อเท็จจริงย่อมเป็นยุติตามที่ศาลฎีกาได้กล่าวไว้แล้วข้างต้น ซึ่งเมื่อการชำระบัญชีจำเลยที่ ๑ มิได้ดำเนินไปตามหลักเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนด โดยจำเลยที่ ๒ ผู้ชำระบัญชีจงใจไม่ปฏิบัติ และตามพฤติการณ์แห่งคดีมีเหตุผลให้เชื่อได้ว่า จำเลยที่ ๒ ดำเนินการชำระบัญชีโดยไม่สุจริตมีเจตนาฉ้อฉลต่อโจทก์ผู้เป็นเจ้าหนี้ ดังนี้ เมื่อการปรับใช้กฎหมายพึงต้องอนุวัตให้ต้องตามเจตนารมณ์ที่บัญญัติกฎหมายนั้นตามที่ได้วินิจฉัยมาแล้วในเบื้องต้น จึงต้องถือว่าการชำระบัญชียังไม่สำเร็จลงตามบทบัญญัติแห่งประมวลฎหมายแฟงและพาณิชย์ มาครา ๑๒๗๐ วรรคหนึ่ง การที่นายทะเบียนรับจดทะเบียนการชำระบัญชีไม่ว่าจะโดยสมรู้กับจำเลยที่ ๒ หรือเป็นการหลงผิดก็ไม่ถือว่าการชำระบัญชีจำเลยที่ ๑ ได้ถึงที่สุดแล้ว แต่ต้องถือว่าจำเลยที่ ๑ ยังคงตั้งอยู่ตราบเท่าที่จำเป็นเพื่อการชำระบัญชีตามมาตรา ๑๒๔๙ ดังกล่าว อายุความสองปีตามมาตรา ๑๒๗๒ จึงยังไม่เริ่มนับ คดีโจทก์ย่อมไม่ขาดอายุความตามบทบัญญัตินี้ และโจทก์หาจำต้องยื่นคำร้องต่อศาลเพื่อให้ศาลสั่งให้นายทะเบียนจดชื่อจำเลยที่ ๑ กลับคืนเข้าสู่ทะเบียนเป็นนิติบุคคลตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๒๔๖ (๖) (มาตรา ๑๒๗๓/๔ ตามที่แก้ไขใหม่) ตามที่จำเลยที่ ๑ และจำเลยที่ ๒ ยกขึ้นกล่าวอ้างในคำแก้ฎีกาไม่ ทั้งนี้เพราะกรณีดังกล่าวเป็นเรื่องนายทะเบียนบริษัทมีมูลเหตุอันควรเชื่อว่าบริษัทใดมิได้ทำการค้าขายหรือประกอบการงานแล้ว บทบัญญัติในมาตรา ๑๒๔๖ (๑) (มาตรา ๑๒๗๓/๑ ตามที่แก้ไขใหม่) จึงกำหนดให้นายทะเบียนต้องมีจดหมายไต่ถามไปยังบริษัทนั้น ซึ่งต่างกับเหตุในคดีนี้ ที่จำเลยที่ ๑ เป็นฝ่ายแสดงเจตนาจดทะเบียนเลิกบริษัทเอง ฎีกาของโจทก์ข้อนี้ฟังขึ้นสัญญากู้เบิกเงินเกินบัญชีมีผลอยู่จนถึงวันที่ ๑๒ มีนาคม ๒๕๔๑ ซึ่งเป็นวันที่โจทก์บอกเลิกสัญญาหรือไม่ เห็นว่าตามใบแจ้งรายการบัญชีเดินละพัด จำเลยที่ ๑ เดินสะพัดบัญชีตามสัญญามาโดยตลอด ต่อมาวันที่ ๑๖ มกราคม ๒๕๓๘ มีรายการจำเลยที่๑ สั่งจ่ายเช็คจำนวนเงิน ๗,๕๐๔ บาท ปรากฎยอดหนี้ในวันนี้จำนวน ๗๙๑,๐๗๑.๓๐ บาท และเมื่อโจทก์ทักทอนบัญชีในวันที่ ๓๑ เดือนเดียวกัน มีดอกเบี้ยจำนวน ๙,๖๖๐.๘๑ บาท จึงปรากฏยอดหนี้ตามสัญญาจำนวน ๘๐๐,๗๓๒.๑๑ บาทครั้นวันที่ ๑๖ มิถุนายน ๒๕๓๘ อันเป็นวันเดียวกันกับที่จำเลยที่ ๒ ในฐานะผู้ชำระบัญชีดำเนินการขอจดทะเบียนเสร็จการชำระบัญชีต่อนายทะเบียน จำเลยที่ ๑ ได้เดินสะพัดบัญชีโดยนำเงินสดเข้าฝากจำนวน ๑๖๐,๐๐๐ บาท และในวันเดียวกันก็ได้ถอนเงินออกไป ๒ คราว คราวละ ๕๐,๐๐๐ บาท ต่อมาวันที่ ๓๐ เดือนเดียวกัน โจทก์ทำการหักทอนบัญชีมีดอกเบี้ย ๑๐,๓๙๐.๙๙ บาท รวมยอดหนี้ ณ วันนั้น จำนวน ๗๙๒,๐๐๑.๓๔ บาท หลังจากนั้นไม่ปรากฏการเดินสะพัดบัญชีอีก โดยคงมีแต่ยอดดอกเบี้ยที่โจทก์คำนวณเรียกเก็บทุกเดือนเท่านั้น
กรณีเช่นนี้ชี้ชัดว่าเมื่อสัญญากู้เบิกเงินเกินบัญชีมิได้กำหนดระยะเวลาไว้ แต่จำเลยที่ ๑ มิใด้เดินสะพัดบัญชีเป็นเวลานาน โจทก์ซึ่งเป็นสถาบันการเงินชอบที่จะใช้สิทธิทวงถามหรือบอกเลิกสัญญาโดยให้เวลาพอสมควรแก่จำเลยที่ ๑ ดังนี้ แม้โจทก์จะมิได้ใช้สิทธิแสดงเจตนาบอกเลิกสัญญาโดยตรงต่อจำเลยที่ ๑ แต่พฤติการณ์ที่โจทก์เพิกเฉยมิได้ดำเนินการอย่างใดในการที่จำเลยที่ ๑ มิได้เดินสะพัดบัญชีจึงมีเหตุผลเพียงพอให้รับฟังได้ว่า โจทก์และจำเลยที่ ๑ มีเจตนาเลิกสัญญาบัญชีเดินสะพัดต่อกันโดยปริยายตั้งแต่วันที่ ๓๐ มิถุนายน ๒๕๓๘ ซึ่งมีการหักทอนบัญชีตามสัญญาเป็นครั้งสุดท้าย ฎีกาของโจทก์ข้อนี้ฟังขึ้นบางส่วน อนึ่ง สำหรับดอกเบี้ยอัตราร้อยละ ๑๘.๕ ต่อปี ที่จำเลยที่ ๒ และที่ ๓ ยกขึ้นกล่าวอ้างในคำแก้ฎีกาโดยอ้างเหตุว่าขัดต่อรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช ๒๕๔๐ และขัดต่อคำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญนั้น ข้อกล่าวอ้างดังกล่าวจำเลยที่ ๑ เพิ่งหยิบยกขึ้นในชั้นฎีกา จึงถือมิได้ว่าเป็นข้อที่ได้ยกขึ้นว่ากันมาแล้วโดยชอบในศาลขั้นต้นและศาลอุทธรณ์ภาค ๒ ต้องห้ามฎีกาตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา ๒๔๙ วรรคหนึ่ง ศาลฎีกาเห็นควรไม่รับวินิจฉัยที่ศาลอุทธรณ์ภาค ๒ พิพากษาให้จำเลยที่ ๓ ชำระดอกเบี้ยอัตราร้อยละ ๑๘.๕ ต่อปี ของต้นเงินตามสัญญาเบิกเงินเกินบัญชีและสัญญากู้เงินนั้น เห็นว่า ตามบันทึกการคำนวณวณดอกเบี้ย ปรากฏว่าโจทก์ได้เปลี่ยนแปลงอัตราดอกเบี้ยตามสัญญาเบิกเงินเกินบัญชีและอัตราดอกเบี้ยตามสัญญากู้เงินเป็นระยะ ๆ โดยใช้อัตราดอกเบี้ยเงินให้กู้ยืมมาตรฐานทั่วไป (จีแอลอาร์) บวกอัตราส่วนต่างสูงสุดของลูกค้าทั่วไปของประกาศโจทก์ จึงเห็นสมควรแก้ไขโดยกำหนดให้จำเลยทั้งสามชำระดอกเบี้ยแก่โจทก์ทั้งสัญญาเบิกเงินเกินบัญชีและสัญญากู้เงินในอัตราลอยตัวคือในอัตราดอกเบี้ยเงินให้ก็ยืมมาตรฐานทั่วไป(จีแอลอาร์) บวกอัตราส่วนต่างสูงสุดของลูกค้าทั่วไป ทั้งนี้เพื่อให้เป็นไปตามภาวะตลาดการเงินตามประกาศโจทก์และประกาศธนาคารแห่งประเทศไทย ซึ่งออกตามความในมาตรา ๑๔ แห่งพระราชบัญญัติการธนาคารพาณิชย์ พ.ศ.๒๕๐๕ (เดิม) และที่ศาลอุทธรณ์ภาค ๒ พิพากษาให้จำเลยที่ ๓ ชำระดอกเบี้ยตามสัญญากู้เงินจากต้นเงิน ๗๙๙,๐๘๒.๓๒ บาท นับถัดจากวันฟ้องจนกว่าจะชำระเสร็จนั้น เห็นว่า ตามคำฟ้องโจทก์ จำเลยที่ ๑ เป็นหนี้ตามสัญญากู้เงินเพียง ๖๕๓,๓๓๖.๒๑ บาท การกำหนดต้นเงินในการคำนวณดอกเบี้ยดังกล่าวจึงไม่ถูกต้อง ปัญหาดังกล่าวเป็นปัญหาข้อกฎหมายอันเกี่ยวด้วยความสงบเรียบร้อยของประชาชน ศาลฎีกายกขึ้นวินิจฉัยและแก้ไขได้ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา ๑๔๒ (๕) ประกอบมาตรา ๒๔๖ และ ๒๔๗ พิพากษาแก้เป็นว่า จำเลยทั้งสามต้องร่วมกันรับผิดชำระหนี้ตามสัญญากู้เบิกเงินเกินบัญชีจำนวน ๗๙๒,๐๐๑.๓๔ บาทพร้อมดอกเบี้ยอัตราเงินให้กู้ยืมมาตรฐานทั่วไป (จีแอลอาร์) บวกอัตราส่วนต่างสูงสุดของลูกค้าทั่วไปตามประกาศของโจทก์ แต่ต้องไม่เกินกว่าอัตราร้อยละ ๑๘.๕ ต่อปี จากต้นเงินดังกล่าวนับแต่วันที่ ๑ กรกฎาคม ๒๕๓๘ จนกว่าจะชำระเสร็จให้แก่โจทก์ กับให้จำเลยทั้งสามต้องร่วมกันรับผิดชำระหนี้เงินต้นพร้อมดอกเบี้ยตามสัญญากู้เงินคำนวณถึงวันฟ้องจำนวน ๗๙๙,๐๘๒.๓๒ บาท พร้อมดอกเบี้ยอัตราเงินให้กู้ยืมมาตรฐานทั่วไป (จีแอลอาร์) บวกอัตราส่วนต่างสูงสุดของลูกค้าทั่วไปตามประกาศโจทก์ แต่ต้องไม่เกินกว่าอัดราร้อยละ ๑๘.๕ ต่อปี จากต้นเงิน ๖๕๓,๓๓๖.๒๑ บาท นับถัดจากวันฟ้องจนกว่าจะชำระเสร็จให้แก่โจทก์เช่นกัน หากไม่ชำระหรือชำระไม่ครบถ้วนทั้งสองสัญญาให้ยึดที่ดินโฉนดเลขที่ ๓๒๒๔๖ เลขที่ดิน ๑๑๙๗ ตำบลประชาธิปัตย์ (คลองรังสิตฝั่งใต้) อำเภอธัญบุรี (กลางเมือง) จังหวัดปทุมธานี (ธัญบุรี) พร้อมสิ่งปลูกสร้าง และยึดทรัพย์สินอื่นของจำเลยทั้งสามออกขายทอดตลาดเพื่อชำระหนี้แก่โจทก์จนครบถ้วน ให้จำเลยที่ ๑ และที่ ๒ ร่วมกันใช้ค่าฤชาธรรมเนียมชั้นฎีกาตามทุนทรัพย์ที่โจทก์ชนะคดีแทนโจทก์โดยกำหนดคำทนายความให้ ๑๐,๐๐๐ บาท ค่าฤชาธรรมเนียมชั้นฎีการะหว่างโจทก์กับจำเลยที่ ๓ ให้เป็นพับ นอกจากที่แก้ไห้เป็นไปตามคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ภาค ๒
(สมชาย จุลนิติ์-มานัส เหลืองประเสริฐ-มนตรี ยอดปัญญา)
ศาลจังหวัดระยอง - นางอมรา ธนฉายสวัสดิ์
ศาลอุทธรณ์ภาค ๒ - นายพิศิฎฐ์ สุดลาภา
นอกจากนั้นยังมีคำพิพากษาฎีกาที่ ๒๑๐๑/๒๕๕๗ ตัดสินเรื่องในลักษณะนี้ไว้เทียบเคียงกับคำพิพากษาฎีกาดังกล่าวข้างต้นว่า “ บริษัท ส . จัดให้มีการประชุมใหญ่โดยมีจำเลยที่ ๑ เป็นประธานที่ประชุม และที่ประชุมมีมติให้เลิกบริษัทและตั้งจำเลยทั้งสองเป็นผู้ชำระบัญชี จำเลยทั้งสองมีหน้าที่ต้องร่วมกันทำบัญชีงบดุลแสดงความเป็นเจ้าหนี้และลูกหนี้ของบริษัท โดยเร็วที่สุดที่เป็นวิสัยจะทำได้ส่งให้ผู้ตรวจสอบบัญชีรับรองความถูกต้องและมีหน้าที่สะสางการงานของบริษัทให้เสร็จสิ้นไปกับจัดการใช้หนี้ของบริษัท จำเลยทั้งสองทราบดีว่าบริษัท เป็นหนี้โจทก์ การที่บริษัทเร่งรีบให้มีการประชุมเลิกบริษัทและตั้งจำเลยทั้งสองเป็นผู้ชำระบัญชี โดยมอบให้จำเลยที่ ๑ ไปจดทะเบียนเลิกบริษัทและเสร็จการชำระบัญชี โดยจำเลยทั้งสองไม่กระทำการตามหน้าที่ในการจัดการใช้หนี้ของบริษัท ต่อโจทก์จำเลยทั้งสองในฐานะผู้ชำระบัญชีต้องร่วมกันรับผิดชำระหนี้ของบริษัท ส ต่อโจทก์ โดยจำเลยทั้งสองไม่กระทำการตามหน้าที่ในการจัดการใช้หนี้
ปัญหาที่เจ้าหนี้พบในกรณีที่มีการตรวจสอบจากเจ้าหนี้ภายหลังจากพ้นกำหนดเวลา ๒ ปีนับแต่วันที่มีการจดทะเบียนการชำระบัญชีเสร็จว่านิติบุคคลสิ้นสภาพไปแล้วด้วยเหตุดังกล่าวทำให้เจ้าหนี้ไม่สามารถฟ้องลูกหนี้ได้เพราะลูกหนี้ไม่มีความสามารถตามกฎหมายแล้ว หากเทียบได้กับบุคคลธรรมดาคือ ตายไปแล้ว แต่ในกรณีนิติบุคคล ก่อนที่จะตายหรือสิ้นสภาพกฎหมายบังคับว่าต้องแจ้งเจ้าหนี้และชำระหนี้ให้แก่เจ้าหนี้ก่อน คือมีการชำระบัญชีหนี้สินทรัพย์สินให้เรียบร้อยก่อนถึงจะตายหรือสิ้นสภาพได้ การที่ตายหรือสิ้นสภาพไปโดยไม่บอกกล่าวแก่เจ้าหนี้ดังกล่าวถือว่า เป็นการแอบตายเพื่อหนีหนี้เจ้าหนี้ หากเจอลูกหนี้ประเภทหัวหมอแบบนี้ เขาเรียกว่าโกงตาย คือ เบี้ยวไม่จ่ายหนี้แล้วขอตายไปเลย ซึ่งในยุคเศรษฐกิจตกต่ำเช่นนี้จะพบปัญหาเหล่านี้เยอะเช่นเดียวกับปัญหานิติบุคคลถูกขีดชื่ออกจากทะเบียน ซึ่งพอเจ้าหนี้จะเรียกให้ชำระหนี้และไปทำการคัดหนังสือรับรองก็ปรากฏว่า สิ้นสภาพไปแล้วถ้าเจออย่างนี้ถือว่าเจ้าหนี้ซวยต้องออกแรงเยอะหน่อย ในทางปฏิบัติจะหาทางออกและแก้ไขอย่างไรเพื่อที่เจ้าหนี้จะฟ้องลูกหนี้จำพวกหัวหมออย่างนี้ได้ เพราะหากเจ้าหนี้ต้องไปดำเนินการแก้ไขในเรื่องความสามารถของลูกหนี้อาจทำให้เสียเวลาและค่าใช้จ่ายในการดำเนินการเป็นเวลานาน และการไปยื่นขอให้นายทะเบียนเพิกถอนการจดทะเบียนการชำระเสร็จจะดำเนินการได้หรือไม่ เรื่องนี้กรมพัฒนาธุรกิจการค้ามีแนวทางว่า หากมีการจดทะเบียนเสร็จการชำระบัญชีซึ่งนายทะเบียนได้พิจารณาเอกสารและหลักฐานโดยชอบตาม ป.พ.พ มาตรา ๑๐๑๙ นายทะเบียนจะไม่เพิกถอนการจดทะเบียนให้ โดยจะแจ้งหรือไล่ให้ผู้ถือหุ้นหรือผู้มีส่วนได้เสีย ไปฟ้องเอากับผู้ชำระบัญชี หรือกรรมการบริษัท เป็นคดีละเมิดเอาเอง หรือไม่ก็ให้ไปฟ้องขอเพิกถอนการจดทะเบียนชำระบัญชีต่อศาล นายทะเบียนไม่มีอำนาจพิจารณาเพิกถอน หรือแม้แต่การที่จะใช้สิทธิฟ้องนายทะเบียนต่อศาลเพื่อเพิกถอนคำสั่งของนายทะเบียนก็เป็นการไม่ถูกต้อง โดยทางกรมพัฒนาธุรกิจการค้าเห็นว่า ความบกพร่องดังกล่าวเกิดขึ้นจากความบกพร่องของบริษัทหรือผู้ชำระบัญชีเอง ไม่ใช่ความผิดของนายทะเบียน (ที่มาหนังสือกรมพัฒนาธุรกิจการค้า พณ ๘๐๓.๐๓/๑๔๐๘ ลงวันที่ ๒๙ ธันวาคม ๒๕๔๘ และ พณ ๐๘๐๓/๑๐๕๖ ลงวันที่ ๑๘ เมษายน ๒๕๔๘
การร้องขอเพิกถอนคำสั่งนายทะเบียนต่อศาลปกครอง
คำสั่งนายทะเบียนตาม มาตรา ๑๒๗๐ วรรคสองนั้นเป็นคำสั่งทางปกครองตามมาตรา ๕ (๑) แห่งพระราชบัญญัติวิธีปฏิบัติราชการปกครอง พ.ศ ๒๕๓๙ การใช้สิทธิกรณีนี้ต้องผ่านขั้นตอนที่เจ้าหนี้ไปดำเนินการยื่นขอเพิกถอนคำสั่งจากนายทะเบียนเสียก่อนซึ่งหากนายทะเบียนมีคำสั่งไม่เพิกถอนการจดทะเบียนการชำระเสร็จโดยอ้างว่าไม่มีอำนาจ เพราะถือว่าความผิดพลาดดังกล่าวเป็นของผู้ชำระบัญชีที่ดำเนินการจดทะเบียนเสร็จการชำระบัญชีโดยผิดพลาดเอง คำสั่งนายทะเบียนดังกล่าวถือเป็นคำสั่งทางปกครอง ต้องยื่นอุทธรณ์คำสั่งภายใน ๑๕ วันนับแต่วันที่ได้รับแจ้งคำสั่ง หากยังไม่มีการเปลี่ยนแปลงคำสั่งให้ยื่นฟ้องเพิกถอนคำสั่งต่อศาลปกครอง ซึ่งการยื่นต่อศาลปกครองนั้นผู้ปฏิบัติต้องดำเนินการศึกษาเรื่องระยะเวลา และขั้นตอนในการยื่นต่อศาลปกครองให้ดี เพราะหากดำเนินการผิดขั้นตอนหรือล่วงเลยเวลาที่กำหนดศาลอาจไม่รับคำฟ้องหรือยกฟ้องได้
การยื่นคำฟ้องขอเพิกถอนต่อศาลแพ่ง
ต้องพิจารณาก่อนว่า การขอเพิกถอนคำสั่งนั้นต้องเป็นกรณีที่กฎหมายบัญญัติให้ใช้สิทธิทางศาลได้ แต่ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ไม่ได้บัญญัติเรื่องการร้องขอต่อศาลเพื่อขอเพิกถอนการชำระบัญชีเสร็จไว้ ไม่เหมือนกับการร้องขอให้นิติบุคคลร้างกลับคืนสู่ทะเบียนซึ่งมีบัญญัติไว้เป็นการเฉพาะ เมื่อไม่มีกฎหมายรับรองสิทธิในเรื่องดังกล่าวให้กระทำได้ ศาลอาจมีคำสั่งไม่คำร้องหรือยกคำร้องได้ตาม ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งมาตรา ๕๕ แต่มีแนวคำพิพากษาฎีกาที่ ๓๓๐๒/๒๕๕๓ ตัดสินเป็นแนวว่าหากภายหลังจากนายทะเบียนจดทะเบียนสิ้นสุดการชำระบัญชีแล้ว สภาพนิติบุคคลและหน้าที่ของผู้ชำระบัญชีสิ้นสุดลง เป็นช่วงที่ไม่มีผู้ชำระบัญชี แต่หลังจากนั้นพบว่า บริษัทยังคงมีทรัพย์สินเหลืออยู่ ข้อเท็จจริงเท่ากับว่าบริษัทยังชำระบัญชีไม่เสร็จ ข้อเท็จจริงตามฎีกาดังกล่าว คือ เมื่อผู้ร้องทราบว่ายังคงมีที่ดินเหลือที่ต้องทำการชำระบัญชี จึงไปร้องขอต่อนายทะเบียนเพื่อดำเนินการชำระบัญชีที่ดินทั้งสองแปลงให้แล้วเสร็จ นายทะเบียนไม่ดำเนินการให้แจ้งว่าต้องไปร้องขอต่อศาลเพื่อขอเพิกถอน ผู้ร้องจึงได้ไปยื่นคำร้องขอเพิกถอนการชำระบัญชีเสร็จ และตั้งผู้ร้องเป็นผู้ชำระบัญชี ศาลชั้นต้นยกคำร้องเนื่องจาก คำร้องของผู้ร้องไม่มีกฎหมายบัญญัติรับรองให้ทำได้ กล่าวคือการยื่นคำร้องขอเพิกถอนการจดทะเบียนเสร็จการชำระบัญชีที่จะขอให้ศาลมีคำสั่งอย่างคดีไม่มีข้อพิพาท โดยผู้ร้องเริ่มคดีเป็นคำร้องตาม ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งมาตรา ๕๕ และมาตรา ๑๘๘ (๑) นั้นไม่มีกฎหมายรองรับ ตัวอย่าง เช่นการร้องขอจัดการมรดก , การร้องครอบครองปรปักษ์ , การร้องขอรับชำระหนี้บุริมสิทธิ ,การร้องขอให้นิติบุคคลที่ถูกขีดชื่อกลับคืนสู่ทะเบียน คำร้องเหล่านี้มีกฎหมาย ให้เริ่มคดีโดยทำเป็นคำร้องอย่างคดีไม่มีข้อพิพาท ซึ่งหากคดีดังกล่าวในบางครั้งอาจเป็นคดีมีข้อพิพาทผู้ร้องในคดีก็มีฐานะเป็นโจทก์ส่วนผู้คัดค้านก็มีฐานะเป็นจำเลย และถ้าเป็นคดีเกี่ยวกับที่ดินหากในภายหลังถ้ามีการโต้แย้งเรื่องกรรมสิทธิก็ต้องเสียค่าขึ้นศาล ซึ่งตามคำพิพากษาฎีกานี้เท่ากับศาลชั้นต้นเห็นว่าผู้ร้องเริ่มต้นทางคดีผิด กล่าวคือ ตามพฤติการณ์แห่งคดี การที่นายทะเบียนไม่จดทะเบียนเพิกถอนการจดทะเบียนการชำระเสร็จนั้นถือว่า ผู้ร้องถูกนายทะเบียน โต้แย้งสิทธิของผู้ร้อง เมื่อปรากฏข้อเท็จจริงว่า การชำระบัญชียังไม่เสร็จสิ้น จึงจำต้องสั่งเพิกถอนการจดทะเบียนให้แก่ผู้ร้อง เมื่อไม่ดำเนินการจึงต้องใช้สิทธิฟ้องนายทะเบียนหรือกรมพัฒนาธุรกิจการค้าเป็นจำเลยร่วมเพื่อให้มีคำสั่งเพิถอนการจดทะเบียนการชำระเสร็จเพราะถือว่ายังไม่สิ้นสุดการชำระบัญชี แต่ตามคำพิพากษาฎีกานี้ผู้ร้องได้ใช้สิทธิอย่างคดีไม่มีข้อพิพาท ซึ่งปัญหาดังกล่าวขึ้นสู่ศาลฎีกาโดยอุทธรณ์โดยตรงต่อศาลฎีกาเฉพาะปัญหาข้อกฎหมายตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งมาตรา ๒๒๓ ทวิ ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า “ ตามคำร้องของผู้ร้องเป็นกรณีสืบเนื่องจากการชำระบัญชีของบริษัทสำเร็จลง ซึ่งเมื่อได้จดทะเบียนแล้วให้ถือว่าเป็นที่สุดแห่งการชำระบัญชีตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๒๗๐ แต่อย่างไรก็ตามมิได้หมายความว่าเมื่อได้จดทะเบียนแล้ว หากมีเหตุจำเป็นขัดข้องจากการชำระบัญชีกิจการของบริษัทแต่เดิมแล้วจะมีการชำระบัญชีเพิ่มเติมอีกไม่ได้ ซึ่งไม่มีกฎหมายห้ามไว้ นอกจากนี้หากมีมูลเหตุข้อเท็จจริงเป็นไปตามคำร้องขอของผู้ร้องซึ่งเป็นผู้ชำระบัญชีมาแต่เดิม กรณีเกี่ยวกับที่ดินที่บริษัทถือกรรมสิทธิอยู่ ๒ แปลงซึ่งเป็นสินทรัพย์ของบริษัทที่ยังคงเหลืออยู่โดยมิได้มีการชำระบัญชีด้วยวิธีการเช่นใด ในเมื่อบริษัทมิได้ยังคงตั้งอยู่แต่สิ้นสภาพการเป็นนิติบุคคลไปแล้วย่อมกระทบต่อสิทธิที่จะได้รับแบ่งคืนทรัพย์สินคืนของผู้ถือหุ้นอีกด้วย ดังนั้นคดีของผู้ร้องตามคำร้องขอ จึงมีเหตุที่จะใช้สิทธิทางศาลตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา ๕๕ ที่ศาลชั้นต้นมีคำสั่งยกคำร้องของผู้ร้องโดยมิได้รับคำร้องขอไว้ไต่สวนก่อน ไม่ต้องด้วยความเห็นศาลฎีกา อุทธรณ์ของผู้ร้องฟัง ขึ้น จากแนวคำพิพากษาฎีกาดังกล่าว เท่ากับศาลฎีกาเห็นว่าที่ศาลชั้นต้น สั่งไม่รับคำร้องโดยยกคำร้องโดยไม่ไต่สวน โดยอ้างว่า การดำเนินคดีของผู้ร้องไม่มีกฎหมายบัญญัติไว้นั้น ศาลฎีกาไม่เห็นด้วย ต้องไต่สวนและมีคำสั่งส่วนจะสั่งในเนื้อหาโดยได้พิจารณาวินิจฉัยอย่างไรนั้นก็เป็นอีกเรื่องหนึ่ง ซึ่งไม่สามารถตรวจสอบและไม่ทราบผลคดีดังกล่าวได้ว่าเป็นอย่างไร ซึ่งเท่าที่ตรวจสอบยังไม่มีแนวคำพิพากษาฎีกาในกรณีดังกล่าว
ดังนั้น เท่ากับการขอเพิกถอนคำสั่งการชำระบัญชีเสร็จโดยต่อศาลแพ่งหรือศาลยุติธรรมโดยทำเป็นคำร้องอย่างคดีไม่มีข้อพิพาทค่อนข้างสุ่มเสี่ยงที่ศาลจะมีคำสั่งไม่รับคำร้องเสียแต่แรก และก็หมิ่นเหม่ในเรื่องเขตอำนาจศาลที่คาบเกี่ยวกัน เพราะหากมีการไปดำเนินคดีที่ศาลแพ่งและนายทะเบียนเป็นคู่ความก็ต้องต่อสู้ว่า เป็นข้อพิพาททางปกครองหรือคำสั่งทางปกครอง หรือหากก่อนฟ้องคดีแพ่งไม่มีการไปร้องขอให้นายทะเบียนเพิกถอนคำสั่งรับจดทะเบียนเสร็จเลยจะถือว่านายทะเบียนโต้แย้งสิทธิได้อย่างไร หรือหากไปร้องขอเพิกถอนต่อนายทะเบียนไว้แล้ว คำสั่งดังกล่าวจะเป็นคำสั่งทางปกครองหรือหรือไม่อย่างไร จึงเป็นเรื่องยากที่ผู้จะดำเนินคดีนี้จะเริ่มต้นทางคดีที่ศาลใดให้เป็นการประหยัดเวลาและค่าใช้จ่ายเป็นที่สุด
กรณีที่ผู้มีส่วนได้เสียหรือเจ้าหนี้ ไม่ได้ดำเนินการยื่นขอให้นายทะเบียนเพิกถอนคำสั่งการจดทะเบียนการชำระเสร็จ แต่ไปดำเนินการฟ้อง นายทะเบียน และนิติบุคคล หุ้นส่วน ผู้ถือหุ้น ผู้ชำระบัญชีต่อศาลยุติธรรม โดยไม่ได้ฟ้องต่อศาลปกครองเพราะเห็นว่า ไม่ได้ดำเนินคดีตามวิธีพิจารณาคดีของศาลปกครอง และมีการโต้แย้งเรื่องเขตอำนาจศาล ได้เคยมีคำวินิจฉัยชี้ขาดของคณะกรรมการวินิจฉัยอำนาจหน้าที่ระหว่างศาล ตามคำวินิจฉัยที่ ๓๑/๒๕๔๗ วินิจฉัยว่า ต้องพิจารณาให้ได้ความก่อนว่า การชำระบัญชีชอบด้วยประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ และระเบียบสำนักทะเบียนหุ้นส่วนบริษัทกลางหรือไม่ หากชำระโดยชอบด้วยกฎหมายสภาพนิติบุคคล สิทธิและหน้าที่ต่างๆย่อมสิ้นสุดลง หากการชำระบัญชีไม่ชอบด้วยกฎหมายแล้ว สภาพบุคคล สิทธิ หน้าที่ ดังกล่าวก็จะไม่สิ้นสุด อันเป็นกรณีพิพาทเกี่ยวกับสิทธิ หน้าที่และสภาพความเป็นสภาพบุคคลของบริษัทในทางแพ่ง แล้วศาลจะพิจารณาได้ว่าการรับจดทะเบียนเสร็จการชำระบัญชีชอบด้วยกฎหมายหรือไม่ การจดทะเบียนเสร็จการชำระบัญชีมิได้ทำให้นิติสัมพันธ์หรือสภาพนิติบุคคลเปลี่ยนแปลงไปแต่อย่างใด ส่วนนิติสัมพันธ์ระหว่างห้างกับโจทก์หรือสถานภาพของสิทธิหรือหน้าที่ของห้างจะระงับหรือมีผลเปลี่ยนแปลงไปอย่างใดนั้น จะต้องพิจารณาถึงสิทธิในทางแพ่ง มิใช่จากการจดทะเบียน เมื่อศาลจำต้องพิจารณาสิทธิในทางแพ่งของห้าง ซึ่งเป็นข้อพิพาทระหว่างเอกชนด้วยกันเป็นสำคัญแล้ว ข้อพิพาทในคดีนี้ จึงมิใช่ข้อพิพาทเกี่ยวกับการที่เจ้าหน้าที่รัฐออกคำสั่งโดยไม่ชอบด้วยกฎหมายตามาตรา ๙ วรรค หนึ่ง (๑) แห่งพระราชบัญญัติจัดตั้งศาลปกครองและวิธีพิจารณาคดีปกครอง พ.ศ.๒๕๔๒ แต่อยู่ในอำนาจของศาลยุติธรรม ประเด็นในคดีคือศาลจะดูข้อเท็จจริง ว่าขั้นตอนการชำระบัญชี ของลูกหนี้ นั้นผู้ชำระบัญชีได้ดำเนินการโดยถูกต้องและสุจริตตามที่กฎหมาย บัญญัติไว้หรือไม่ หากพบว่า มีการปกปิดข้อเท็จจริง ฉ้อฉล ถือว่าการชำระบัญชีนั้นเป็นการกระทำที่ฝ่าฝืนตามที่กฎหมายบัญญัติไว้ การที่นายทะเบียนรับจดทะเบียนการชำระเสร็จนั้นเกิดจากผลโดยตรงจากการกระทำดังกล่าว เมื่อเป็นข้อพิพาทระหว่างเอกชนด้วยกันแต่ผล ของข้อพิพาทนั้นกระทบถึงข้อเท็จจริงในการรับจดทะเบียน นายทะเบียนจึงเข้ามาเกี่ยวข้องในคดี แม้นายทะเบียนจะไม่ทราบข้อเท็จจริงดังกล่าวหากพิสูจน์ได้ว่ามีอยู่จริงก็เป็นเหตุให้การรับจดทะเบียนสิ้นสุดการชำระบัญชีของนายทะเบียนมีเหตุขัดข้อง เมื่ออำนาจในการเพิกถอนการจดทะเบียนเป็นของนายทะเบียนจึงถือว่านายทะเบียนเป็นผู้มีส่วนได้เสียเกี่ยวกับการฉ้อฉลดังกล่าวของ บริษัท หรือนิติบุคคลผู้จดทะเบียนการชำระเสร็จจึงต้องเข้าเป็นคู่ความในคดี ซึ่งประเด็นพิพาทหลักในคดีเป็นเรื่องสิทธิในทางแพ่ง ไม่ใช่ทางปกครอง เพียงแต่สิทธิในทางแพ่งเมื่อได้รับการรับรองตามคำพิพากษาแล้ว นายทะเบียนต้องนำไปปฏิบัติตาม
บทสรุป เป็นเรื่องยากที่ผู้ใช้สิทธิทางศาลจะเลือกแนวทางไหนไม่ว่า จะเลือกดำเนินคดีทางปกครองหรือต่อศาลยุติธรรมซึ่งต้องแล้วแต่ข้อเท็จจริงเป็นเรื่องๆไปจากเท่าที่รวบรวมสรุปมาสามารถไปได้ทั้งสองทาง เพียงแต่ว่าผู้ปฏิบัติต้องศึกษาเพิ่มเติมเอาเองว่าจะเลือกแนวทางไหนให้มีความผิดพลาดทางคดีน้อยที่สุดหากในกรณีที่มีการต่อสู้คดี ซึ่งจากการทำกรณีศึกษาเรื่องนี้เนื่องจากมีคดีที่เจ้าหนี้มิได้รับคำบอกกล่าวให้ชำระหนี้จากผู้ชำระบัญชีหรือตัวลูกหนี้แต่เมื่อทำการตรวจสอบเอกสารเบื้องต้นเพื่อไปทำการฟ้องพบว่าตามหนังสือรับรองบริษัทของลูกหนี้มีการชำระบัญชีเสร็จไปแล้วซึ่งหากข้อเท็จจริงเป็นไปตามคำพิพากษาฎีกาที่ ๔๔๖๖/๒๕๕๓ ถือว่ากรณีดังกล่าวเป็นการชำระบัญชีไม่แล้วเสร็จ สภาพนิติบุคคลจึงยังไม่สิ้นสุด ซึ่งบทความนี้จัดทำเพื่อให้สนใจหรือทนายความที่ต้องดำเนินคดีในลักษณะนี้ได้ประหยัดเวลาในการเตรียมคดีและทำให้มองเห็นภาพได้ชัดเจนยิ่งขึ้น
ทีมกฎหมาย
ยินดีให้คำปรึกษาเกี่ยวกับบริษัท ที่มีการจดทะเบียนสิ้นสุดการชำระบัญชีและบริษัทร้าง